Ngày 9/11/1946, Quốc hội khóa I thông qua bản Hiến pháp đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Sự kiện này đánh dấu bước khai mở lịch sử lập hiến Việt Nam, xác lập một nguyên tắc có ý nghĩa nền tảng đối với sự tồn tại và phát triển của nhà nước mới: Mọi quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân.
80 năm sau, những giá trị nền tảng về quyền làm chủ của nhân dân, tinh thần thượng tôn pháp luật và trách nhiệm của nhà nước trước nhân dân vẫn vẹn nguyên giá trị.
Nhìn lại dấu mốc lịch sử ấy, các đại biểu quốc hội nhấn mạnh yêu cầu mỗi quyết sách phải xuất phát từ thực tiễn cuộc sống, mỗi quy định pháp luật phải bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người dân. Đại biểu Trịnh Thị Tú Anh - Đại biểu Quốc hội chuyên trách tỉnh Lâm Đồng, Ủy viên Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội đã có những chia sẻ với phóng viên Báo Điện tử VietnamPlus xung quanh vấn đề này.
Để quyền lực nhà nước thực sự phục vụ nhân dân
- Khi nhìn lại Hiến pháp năm 1946, Đại biểu có những ấn tượng như thế nào về giá trị lịch sử, tinh thần dân chủ và thượng tôn pháp luật của bản hiến pháp này?
Đại biểu Trịnh Thị Tú Anh: Điều khiến tôi xúc động nhất khi nhìn lại Hiến pháp năm 1946 là tầm nhìn của những người đặt nền móng cho Nhà nước Việt Nam độc lập. Trong hoàn cảnh đất nước vừa giành được chính quyền, phải đối mặt với những thách thức sống còn, các nhà lập hiến đã không chỉ nghĩ đến việc thiết lập một chính quyền đủ mạnh để bảo vệ nền độc lập, mà còn đặt ra yêu cầu xây dựng một chính quyền dân chủ, có cơ sở hiến định và chịu trách nhiệm trước nhân dân.
Tôi đặc biệt ấn tượng với Điều thứ 1 của Hiến pháp 1946, khẳng định tất cả quyền bính trong nước thuộc về toàn thể nhân dân Việt Nam. Nhưng điều đáng nói là tư tưởng ấy không dừng lại ở một tuyên bố chính trị. Hiến pháp còn quy định quyền bãi miễn đại biểu tại Điều thứ 20, quyền phúc quyết của nhân dân đối với Hiến pháp và những vấn đề quan hệ đến vận mệnh quốc gia tại Điều thứ 21. Những quy định đó thể hiện một nhận thức rất sâu sắc: Nhân dân không chỉ là chủ thể trao quyền lực mà còn có quyền tham gia quyết định và kiểm soát việc thực hiện quyền lực ấy.
Từ góc độ lập pháp, tôi cho rằng đây là giá trị đặc biệt cần được suy ngẫm. Một nhà nước mạnh không chỉ được đánh giá bằng phạm vi quyền lực mà nhà nước nắm giữ, mà còn bằng khả năng sử dụng quyền lực đúng mục đích, đúng giới hạn và chịu trách nhiệm trước nhân dân.
- Theo đại biểu, tiêu chí về sử dụng quyền lực đúng mục đích, đúng giới hạn và chịu trách nhiệm trước nhân dân vẫn còn nguyên giá trị trong giai đoạn hiện nay?
Đại biểu Trịnh Thị Tú Anh: Tinh thần nhân dân không chỉ là chủ thể trao quyền lực mà còn có quyền tham gia quyết định và kiểm soát việc thực hiện quyền lực ấy có ý nghĩa rất thiết thực đối với Quốc hội khóa XVI hiện nay. Trong quá trình xem xét các dự án luật tại kỳ họp này, chúng tôi phải giải quyết nhiều vấn đề mới, phức tạp, đòi hỏi tăng cường năng lực quản lý nhà nước. Nhưng chính trong những trường hợp ấy, càng cần xác định rõ căn cứ, phạm vi và giới hạn của việc thực thi quyền lực, nhất là khi các quyết định của cơ quan nhà nước có thể tác động trực tiếp đến quyền và lợi ích hợp pháp của người dân.
Tôi cho rằng, sau 80 năm, cách kế thừa có ý nghĩa nhất đối với Hiến pháp 1946 không phải chỉ là nhắc lại những giá trị lịch sử, mà là tiếp tục trả lời một câu hỏi căn bản: Làm thế nào để quyền lực nhà nước thực sự phục vụ nhân dân và được thực hiện trong những giới hạn do Hiến pháp, pháp luật xác định? Đó cũng chính là trách nhiệm của Quốc hội trong mỗi quyết định lập pháp hôm nay.
Sự thay đổi quan trọng về tư duy
- Trên tinh thần kế thừa Hiến pháp 1946, đại biểu nhận thấy những bài học gì được áp dụng với công cuộc đổi mới tư duy lập pháp và yêu cầu kiến tạo phát triển trong giai đoạn hiện nay?
Đại biểu Trịnh Thị Tú Anh: Theo tôi, đổi mới tư duy lập pháp trước hết phải bắt đầu từ việc thay đổi cách chúng ta nhìn nhận mối quan hệ giữa nhà nước, người dân và doanh nghiệp.
Đã có thời gian khi xây dựng chính sách, chúng ta thường xuất phát từ câu hỏi cơ quan quản lý cần có những công cụ gì để quản lý hiệu quả hơn. Câu hỏi đó cần thiết, nhưng chưa đủ. Chúng ta còn phải đặt câu hỏi ngược lại: Quy định ấy tạo ra nghĩa vụ gì cho người dân, doanh nghiệp, làm phát sinh những chi phí tuân thủ nào và liệu có phương án nào ít hạn chế quyền, ít tốn kém hơn mà vẫn đạt được mục tiêu quản lý hay không?
Tôi cho rằng đây là một sự thay đổi rất quan trọng về tư duy. Bởi không phải cứ bổ sung thêm điều kiện, thủ tục hay thẩm quyền là quản lý sẽ hiệu quả hơn. Đôi khi, chính những quy định được ban hành với mục tiêu tăng cường quản lý lại tạo ra sự chồng chéo, làm chậm quá trình đầu tư và hạn chế khả năng huy động các nguồn lực xã hội.
Mặt khác, trong bối cảnh khoa học, công nghệ và các mô hình kinh doanh thay đổi nhanh chóng, pháp luật không thể dự liệu đầy đủ mọi tình huống. Vì vậy, cần phân biệt những vấn đề phải được quy định chặt chẽ, thống nhất với những vấn đề có thể dành không gian linh hoạt cho hoạt động thực tiễn và sự đổi mới sáng tạo.
Tuy nhiên, tôi không cho rằng có thể giải quyết yêu cầu này đơn giản bằng cách xây dựng luật khung, luật ống rồi giao phần lớn nội dung cho các văn bản hướng dẫn. Làm như vậy có thể khiến quá trình thông qua luật nhanh hơn, nhưng chưa chắc làm cho hệ thống pháp luật minh bạch và ổn định hơn. Vấn đề cốt lõi là phải xác định đúng những nội dung thuộc trách nhiệm quyết định của Quốc hội, những nội dung cần giao Chính phủ tổ chức thực hiện và mức độ linh hoạt cần thiết của từng chính sách. Phân cấp, phân quyền phải đi đôi với xác định rõ trách nhiệm; trao quyền chủ động không có nghĩa là làm giảm yêu cầu kiểm soát quyền lực.
Từ thực tiễn tham gia xây dựng pháp luật, tôi cũng đặc biệt quan tâm đến chất lượng câu chữ của từng điều khoản. Một chủ trương đúng nhưng được thể hiện bằng những quy định thiếu rõ ràng, không thống nhất với các luật khác thì khi áp dụng vẫn có thể tạo ra những hệ quả trái với mục tiêu chính sách ban đầu.
Vì vậy, tôi cho rằng yêu cầu đối với Quốc hội khóa XVI không chỉ là tháo gỡ những điểm nghẽn trước mắt, mà còn phải nâng cao khả năng dự báo và tính ổn định của hệ thống pháp luật. Pháp luật phải đủ chặt chẽ để ngăn ngừa sự tùy tiện trong thực thi quyền lực, nhưng cũng phải đủ hợp lý để không biến những hoạt động hợp pháp của người dân và doanh nghiệp thành đối tượng của những rào cản không cần thiết. Đó mới là nền tảng của một nền lập pháp thực sự kiến tạo phát triển.
Trách nhiệm đại diện trước niềm tin của cử tri
- Đại biểu Quốc hội là người đại diện cho ý chí, nguyện vọng của nhân dân ở đơn vị bầu cử ra mình và của nhân dân cả nước, bà có những trăn trở gì về vai trò và trách nhiệm của đại biểu Quốc hội trước kỳ vọng của cử tri?
Đại biểu Trịnh Thị Tú Anh: Tôi cho rằng điều quan trọng nhất trong mối quan hệ giữa đại biểu Quốc hội với cử tri chính là trách nhiệm đại diện. Trách nhiệm ấy không chỉ thể hiện ở việc thường xuyên gặp gỡ, lắng nghe và phản ánh ý kiến của cử tri, mà còn ở cách đại biểu sử dụng quyền hạn, kiến thức và năng lực phán đoán của mình để bảo vệ lợi ích chính đáng của nhân dân.
Trong thực tiễn, không phải mọi kiến nghị của cử tri đều có thể giải quyết ngay và cũng không phải mọi mong muốn của một nhóm cử tri đều có thể trở thành chính sách chung. Một chính sách có thể đem lại lợi ích cho nhóm đối tượng này nhưng đồng thời tạo ra những tác động bất lợi đối với nhóm đối tượng khác. Trách nhiệm của đại biểu là phải nhận diện đầy đủ những lợi ích ấy, cân nhắc trên cơ sở pháp luật, bằng chứng thực tiễn và lợi ích chung của đất nước.
Tôi nghĩ rằng đại biểu Quốc hội phải biết lắng nghe, nhưng cũng phải có chính kiến và dám bảo vệ chính kiến của mình. Bởi nếu chỉ phát biểu những điều dễ được đồng tình, né tránh những vấn đề phức tạp hoặc những quyết định khó khăn, thì chưa thực sự làm tròn trách nhiệm mà cử tri đã tin tưởng giao phó.
Đối với tôi, những phản ánh từ thực tiễn của cử tri có giá trị đặc biệt quan trọng trong hoạt động lập pháp. Một vướng mắc về đất đai, đầu tư, giáo dục hay an sinh xã hội có thể chỉ xuất hiện ở một địa phương, nhưng khi nghiên cứu kỹ, chúng ta có thể phát hiện nguyên nhân nằm ở những quy định pháp luật có phạm vi tác động trên cả nước. Khi đó, trách nhiệm của đại biểu không chỉ là kiến nghị giải quyết một vụ việc cụ thể, mà còn phải xem xét khả năng sửa đổi chính sách để những bất cập tương tự không tiếp tục xảy ra.
Tôi cũng luôn ý thức rằng mỗi ý kiến phát biểu tại nghị trường cần được chuẩn bị nghiêm túc, có căn cứ pháp lý, có cơ sở thực tiễn và hướng đến một kiến nghị cụ thể. Bởi mục đích của việc phát biểu không phải để thể hiện mình đã tham gia thảo luận, mà là để đóng góp vào chất lượng quyết định cuối cùng của Quốc hội.
Sau cùng, tôi cho rằng niềm tin của cử tri không chỉ được xây dựng từ những lời hứa hay những lần tiếp xúc, mà còn từ sự nhất quán giữa những điều đại biểu nói, những quyết định đại biểu tham gia và trách nhiệm mà đại biểu thể hiện trước những vấn đề của đất nước.
Đại biểu Quốc hội không chỉ đại diện cho những tiếng nói đã được cất lên, mà còn phải quan tâm đến quyền và lợi ích của những người có thể chịu tác động của chính sách nhưng chưa có điều kiện lên tiếng.
Đối với tôi, đó là một yêu cầu rất quan trọng của trách nhiệm đại diện và cũng là điều mỗi đại biểu cần tự nhắc mình trong suốt nhiệm kỳ.
- Xin trân trọng cảm ơn Đại biểu Quốc hội Trịnh Thị Tú Anh!./.