Những ngày đầu tháng 10, các làng Chăm ở phía Nam tỉnh Khánh Hòa bắt đầu khoác lên mình diện mạo rực rỡ trước mùa Katê.
Từ những con đường làng được chỉnh trang sạch đẹp đến các đền, tháp cổ kính, công tác chuẩn bị cho lễ hội đang được khẩn trương hoàn tất. Với cộng đồng Chăm theo đạo Bàlamôn, đây không chỉ là một sự kiện văn hóa thường niên mà còn là thời điểm quan trọng để trở về với cội nguồn, tưởng nhớ thần linh, tiền nhân và gặp gỡ cộng đồng.
Không gian thiêng của Katê được chuẩn bị chu đáo
Lễ hội Katê năm 2026 diễn ra từ ngày 9 đến 11/10 tại các đền, tháp Chăm, làng Chăm Bàlamôn và trong các gia đình người Chăm trên địa bàn tỉnh Khánh Hòa.
Ở xã Phước Hữu, không khí lễ hội đã hiện diện rõ nét trong từng thôn, xóm. Các tuyến đường được vệ sinh, chỉnh trang; hệ thống chiếu sáng được rà soát; phương án bảo đảm an ninh, trật tự và an toàn giao thông được triển khai. Đây là những phần việc tưởng như hậu cần nhưng có ý nghĩa quan trọng, bởi Katê không chỉ thu hút đồng bào Chăm trong các làng mà còn đón người dân từ nhiều địa phương và du khách tìm đến tìm hiểu văn hóa, tín ngưỡng.
Lãnh đạo xã Phước Hữu đã chỉ đạo các thôn, cơ quan, đơn vị phối hợp chuẩn bị các điều kiện phục vụ lễ hội, tạo thuận lợi để chức sắc và đồng bào thực hiện nghi lễ trang nghiêm, an toàn, đúng phong tục truyền thống và quy định của Nhà nước.
Theo kế hoạch, chiều 9/10, lễ rước y trang từ xã Phước Hà về Đền trong, thôn Hữu Đức, mở đầu chuỗi nghi lễ Katê. Sáng 10/10, y trang tiếp tục được rước từ Đền trong ra Đền ngoài Pô Inư Nưgar để thực hiện các nghi thức truyền thống. Tại thôn Hậu Sanh, lễ rước y trang từ Đền trong lên Tháp Pô Rômê cũng được tiến hành từ sáng sớm, sau đó là các nghi thức cúng lễ tại tháp.
Sáng 11/10, tại các làng Chăm, lễ rước y trang và lễ mở đền Pô Klaong Can được tổ chức với sự tham gia của cộng đồng. Cùng thời điểm, các làng Mỹ Nghiệp, Chung Mỹ và Bàu Trúc tổ chức lễ cúng Thần làng. Những nghi lễ này phản ánh một đặc điểm quan trọng của Katê: lễ hội không bó hẹp trong một không gian tập trung mà lan tỏa từ đền, tháp về làng và từng gia đình.
Tại các di tích Chăm, công tác chuẩn bị cũng được triển khai đồng bộ. Trung tâm Bảo tồn di sản văn hóa tỉnh Khánh Hòa phối hợp với Hội đồng chức sắc, Ban phong tục và chính quyền địa phương hoàn thiện các điều kiện phục vụ Lễ hội Katê tại Di tích quốc gia đặc biệt Tháp Pô Klong Garai và Tháp Pô Rômê. Cảnh quan, không gian hành lễ, công tác đón tiếp, hướng dẫn khách tham quan và bảo đảm an ninh, trật tự được chú trọng.
Từ nghi lễ truyền thống đến những trải nghiệm văn hóa sống động
Nếu phần lễ tạo nên chiều sâu tâm linh của Katê thì phần hội đem lại nhịp sống sôi động cho các làng Chăm. Trước ngày chính lễ, nhiều hoạt động giao lưu văn hóa, văn nghệ, thể thao diễn ra tại các thôn, tạo nên không khí náo nức từ cơ sở.
Từ ngày 5 đến 9/10, tại xã Phước Hữu diễn ra các hoạt động bóng chuyền, bóng đá. Thôn Hữu Đức tổ chức bóng chuyền; thôn Hậu Sanh có các trận giao lưu bóng đá nam, nữ; các thôn Như Bình, Như Ngọc cũng tham gia các hoạt động thể thao. Ngày 9/10, đồng bào hai thôn Hữu Đức và Hậu Sanh tổ chức đồng diễn múa hát tập thể, tạo không khí vui tươi trước ngày chính lễ.
Năm nay không gian văn hóa Katê tại xã Ninh Phước được mở rộng khi gắn với Lễ hội gốm Chăm Bàu Trúc lần thứ 1, diễn ra từ ngày 10 đến 12/10. Sự kết hợp này tạo thêm một điểm nhấn đối với khách du lịch, nhất là những người quan tâm đến văn hóa bản địa và các nghề thủ công truyền thống.
Trong không gian lễ hội, các sản phẩm gốm Bàu Trúc, thổ cẩm, sản phẩm OCOP và món ăn truyền thống được giới thiệu cùng nhiều hoạt động văn hóa, nghệ thuật, thể thao và trò chơi dân gian. Các cuộc thi vẽ tranh thiếu nhi, viết chữ Chăm đẹp, tiếng hát dân ca Chăm, thiếu nữ Chăm duyên dáng, thi tay nghề làm gốm cùng những màn trình diễn nghề thủ công góp phần tạo nên một bức tranh nhiều màu sắc về đời sống cộng đồng.
Đến với Lễ hội, du khách có thể tiếp cận văn hóa Chăm thông qua trải nghiệm thay vì chỉ xem trưng bày. Tại các không gian nghề truyền thống, những nghệ nhân trực tiếp giới thiệu cách tạo hình gốm, các công đoạn làm nghề dệt và câu chuyện về quá trình trao truyền kỹ năng qua nhiều thế hệ.
Ngày 10/10, cùng với các nghi lễ tại Tháp Pô Klong Garai, Tháp Pô Rômê và Đền Pô Inư Nưgar, nhiều hoạt động cộng đồng tiếp tục diễn ra. Hội thi các trò chơi thể thao dân gian và hội thi viết chữ Chăm với chủ đề “Sáng nét chữ-Giữ hồn Chăm” tạo thêm những điểm tiếp cận di sản.
Hoạt động trưng bày hình ảnh, hiện vật và không gian văn hóa Chăm tại các di tích và Nhà trưng bày thôn Hữu Đức từ ngày 5 đến 12/10 góp phần kéo dài hành trình khám phá của du khách. Đây là hướng tiếp cận phù hợp với du lịch văn hóa hiện nay: biến di sản thành một phần của trải nghiệm điểm đến nhưng vẫn đặt cộng đồng vào vị trí chủ thể.
Để Katê trở thành điểm hẹn văn hóa của du lịch Khánh Hòa
Katê có giá trị đặc biệt bởi sức sống của lễ hội không nằm đơn thuần ở những nghi thức được tổ chức hằng năm, mà ở việc cộng đồng vẫn trực tiếp thực hành, gìn giữ và trao truyền các giá trị ấy.
Năm 2017, Lễ hội Katê của người Chăm được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, loại hình lễ hội truyền thống. Việc tiếp tục tổ chức lễ hội trong đời sống cộng đồng, đồng thời mở rộng các hoạt động giới thiệu, trải nghiệm và nghiên cứu di sản có ý nghĩa quan trọng đối với công tác bảo tồn.
Bên cạnh phục vụ các nghi lễ, tỉnh Khánh Hòa chú trọng công tác thuyết minh, trưng bày để người dân và du khách hiểu sâu hơn về giá trị lịch sử, văn hóa của các di tích. Điều này cho thấy Katê đang được nhìn nhận không chỉ từ góc độ bảo tồn mà còn trong mối quan hệ với phát triển du lịch. Tuy nhiên, giá trị của lễ hội sẽ được phát huy tốt nhất khi du lịch tôn trọng không gian thiêng, phong tục và vai trò chủ thể của cộng đồng Chăm.
Việc tổ chức các hoạt động trải nghiệm nghề gốm, giới thiệu chữ Chăm, trưng bày hiện vật, biểu diễn nghệ thuật và trò chơi dân gian mở ra thêm nhiều lựa chọn cho du khách, song điều quan trọng là những hoạt động này cần được đặt trong tổng thể văn hóa bản địa. Khi đó, mỗi sản phẩm thủ công, mỗi điệu múa, âm thanh của trống ginăng hay tiếng kèn saranai không chỉ là một tiết mục phục vụ khách mà trở thành một phần của câu chuyện về vùng đất và con người.
Đặc biệt, ngày 11/10, tại Hội trường UBND xã Ninh Phước diễn ra Hội thảo khoa học “Bảo tồn và phát huy giá trị nghệ thuật làm gốm của người Chăm được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp”. Việc đưa câu chuyện bảo tồn nghề truyền thống vào chuỗi hoạt động Katê cho thấy phạm vi của bảo tồn di sản ngày càng được mở rộng, từ nghi lễ đến tri thức dân gian, kỹ năng nghề, nghệ thuật, âm nhạc, trang phục và các thực hành văn hóa.
Lễ hội Katê năm 2026 hướng tới việc phản ánh những giá trị văn hóa tốt đẹp của đồng bào Chăm, thể hiện đạo lý uống nước nhớ nguồn, tri ân thần linh và tiền nhân, đồng thời gửi gắm ước vọng về cuộc sống bình an, mùa màng thuận lợi, cộng đồng no ấm.
Những ngày này, trên các miền quê Chăm phía Nam Khánh Hòa, công việc chuẩn bị đang đi vào những khâu cuối cùng. Những bộ trang phục truyền thống được chuẩn bị cho ngày hội; các không gian hành lễ được chỉnh trang; những nghệ nhân, chức sắc và người dân cùng góp sức cho một mùa Katê mới.
Khi tiếng trống ginăng, tiếng kèn saranai vang lên giữa không gian đền, tháp; khi những điệu múa và sắc màu trang phục Chăm hiện diện trong ngày hội, Katê một lần nữa cho thấy sức sống của một di sản được nuôi dưỡng từ chính cộng đồng.
Lễ hội Katê 2026 là dịp để Khánh Hòa giới thiệu một lớp văn hóa đặc sắc của vùng đất, tạo thêm trải nghiệm cho du khách và quan trọng hơn, mở rộng cơ hội để những giá trị Chăm tiếp tục được thực hành, trao truyền và hiện diện tự nhiên trong đời sống đương đại./.