Trong hành trình giảm nghèo bền vững, việc lựa chọn mô hình sinh kế phù hợp với điều kiện tự nhiên, tập quán sản xuất và khả năng của người dân có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Tại Lâm Đồng, nghề trồng dâu, nuôi tằm đang trở thành hướng phát triển kinh tế có hiệu quả, góp phần tạo việc làm, nâng cao thu nhập và cải thiện đời sống cho hàng trăm hộ gia đình, trong đó có nhiều hộ đồng bào dân tộc thiểu số.
Trồng dâu, nuôi tằm - hướng sinh kế phù hợp với điều kiện tự nhiên và đời sống người dân
Đam Rông là địa bàn từng có tỷ lệ hộ nghèo cao, đời sống của một bộ phận người dân, đặc biệt là đồng bào dân tộc thiểu số, còn gặp nhiều khó khăn. Do vậy, địa phương đã khuyến khích người dân chuyển đổi những diện tích cây trồng kém hiệu quả sang trồng dâu, nuôi tằm.
Đây là mô hình tương đối phù hợp với điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng và nguồn lao động tại địa phương. Cây dâu có khả năng sinh trưởng, cho thu hoạch lá nhiều lứa trong năm; hoạt động nuôi tằm có thể tổ chức ngay tại hộ gia đình, không đòi hỏi diện tích chuồng trại quá lớn. Đặc biệt, các công đoạn chăm sóc tằm, vệ sinh nong né và thu hoạch kén có thể huy động lao động trong gia đình, tạo cơ hội việc làm cho phụ nữ và người lớn tuổi.
Từ năm 2018, sau khi được Hội Liên hiệp Phụ nữ xã hướng dẫn kỹ thuật, nhiều chị em phụ nữ bắt đầu phát triển nghề trồng dâu, nuôi tằm. Từ chỗ còn bỡ ngỡ với phương thức sản xuất mới, các gia đình từng bước tích lũy kinh nghiệm, mở rộng quy mô và nâng cao hiệu quả kinh tế.
Địa phương từ đó đã chú trọng tuyên truyền, vận động người dân thay đổi tập quán canh tác, tổ chức các lớp đào tạo nghề, tập huấn và chuyển giao kỹ thuật trồng dâu, nuôi tằm. Những hộ có kinh nghiệm được khuyến khích chia sẻ cách làm với các hộ mới tham gia, qua đó tạo sự lan tỏa trong cộng đồng. Từ những mô hình ban đầu, diện tích trồng dâu ngày càng được mở rộng, hình thành vùng sản xuất tập trung và tạo điều kiện phát triển ngành dâu tằm tơ tại địa phương.
Hỗ trợ phát triển sản xuất, tạo điều kiện để người dân cải thiện kinh tế
Một trong những yếu tố quan trọng tạo nên hiệu quả của mô hình là sự hỗ trợ có trọng tâm đối với các hộ có nhu cầu chuyển đổi sinh kế. Thay vì chỉ hỗ trợ một lần về vật chất, địa phương đã kết hợp hỗ trợ đầu vào với hướng dẫn kỹ thuật, đào tạo nghề và tổ chức sản xuất, giúp người dân có khả năng duy trì mô hình sau khi kết thúc thời gian hỗ trợ.
Thông qua các chương trình, dự án hỗ trợ phát triển sản xuất, người dân được tiếp cận nguồn giống dâu, giống tằm, dụng cụ nuôi tằm và các vật tư cần thiết. Đồng thời, cán bộ chuyên môn, các tổ chức đoàn thể và những hộ sản xuất có kinh nghiệm hướng dẫn kỹ thuật trồng, chăm sóc dâu, nuôi tằm, phòng ngừa dịch bệnh và thu hoạch kén đúng thời điểm.
Về kết quả hỗ trợ sinh kế, địa phương đã triển khai nhiều mô hình phát triển sản xuất với tổng kinh phí khoảng 12,96 tỷ đồng, trong đó có 44 mô hình trồng dâu nuôi tằm, 62 mô hình chăn nuôi tằm, bao gồm 15 mô hình nuôi tằm theo công nghệ mới, cùng nhiều mô hình trồng cây ăn trái, chăn nuôi và cải tạo cây trồng kém hiệu quả.
Đáng chú ý, địa phương đã triển khai hỗ trợ dụng cụ nuôi tằm cho 38 hộ tại các xã Đạ Tông, Đạ M’rông và Liêng Srônh. Việc hỗ trợ trực tiếp những điều kiện cần thiết để người dân bắt đầu sản xuất đã góp phần tháo gỡ khó khăn về vốn đầu tư ban đầu, nhất là đối với các hộ có ít tư liệu sản xuất.
Điểm đáng ghi nhận là mô hình không chỉ tạo nguồn thu nhập mà còn góp phần thay đổi nhận thức của người dân về phát triển kinh tế hộ gia đình. Người dân từng bước chuyển từ sản xuất dựa chủ yếu vào kinh nghiệm sang sản xuất có quy trình, chủ động tìm hiểu kỹ thuật, tính toán chi phí và tổ chức lao động hợp lý. Nhiều hộ sau khi có thu nhập ổn định đã có điều kiện tái đầu tư, mở rộng diện tích dâu, nâng cấp dụng cụ nuôi tằm và cải thiện điều kiện sinh hoạt.
Ứng dụng khoa học kỹ thuật, nâng cao năng suất và chất lượng kén tằm
Cùng với mở rộng diện tích, việc ứng dụng khoa học và công nghệ là yếu tố quan trọng giúp nghề trồng dâu, nuôi tằm tại Lâm Đồng phát triển theo hướng chuyên nghiệp và bền vững. Thực tế cho thấy, chất lượng lá dâu, giống tằm, điều kiện chăm sóc, vệ sinh nhà nuôi và quy trình thu hoạch có ảnh hưởng trực tiếp đến năng suất cũng như chất lượng kén.
Người dân được hướng dẫn sử dụng các giống dâu có năng suất cao, khả năng sinh trưởng tốt, phù hợp với điều kiện khí hậu và thổ nhưỡng. Trong chăn nuôi tằm, các quy trình kỹ thuật mới được giới thiệu nhằm kiểm soát nhiệt độ, độ ẩm, vệ sinh môi trường nuôi, phòng chống dịch bệnh và hạn chế hao hụt trong quá trình phát triển của tằm.
Một trong những hướng đổi mới đáng chú ý là ứng dụng các phương pháp nuôi tằm công nghệ mới, từng bước thay thế cách nuôi truyền thống. Các dụng cụ và thiết bị chuyên dụng giúp người dân tiết kiệm công lao động, cải thiện điều kiện chăm sóc, giảm nguy cơ dịch bệnh và nâng cao tỷ lệ tằm cho kén. Việc tổ chức tập huấn, chuyển giao kỹ thuật cũng giúp người nuôi tiếp cận quy trình sản xuất đồng đều, đáp ứng yêu cầu về chất lượng nguyên liệu của các cơ sở thu mua và ươm tơ.
Từ năm 2023, địa phương đã chú trọng ứng dụng khoa học công nghệ trong phát triển ngành dâu tằm tơ, từ khâu chọn giống, trồng dâu, nuôi tằm đến ươm tơ và chế biến. Theo đó, Lâm Đồng có gần 10.000 ha dâu, hơn 15.000 hộ tham gia sản xuất, cùng hệ thống hợp tác xã, tổ hợp tác và làng nghề phục vụ ngành hàng. Năng suất và sản lượng kén tằm của tỉnh chiếm tỷ trọng lớn trong cả nước.
Năm 2026, diện tích trồng dâu tằm của tỉnh đạt khoảng 10.600 ha, trong đó diện tích dâu lai và giống mới đạt trên 8.200 ha. Diện tích ứng dụng công nghệ cao đạt trên 2.000 ha, với khoảng 17.000 hộ tham gia sản xuất. Những con số này cho thấy quá trình đổi mới kỹ thuật đã góp phần thúc đẩy mở rộng vùng nguyên liệu và nâng cao năng lực sản xuất của ngành dâu tằm tơ.
Sản phẩm tơ sợi của Lâm Đồng được tiêu thụ và xuất khẩu sang một số thị trường như Ấn Độ, Trung Quốc, Bangladesh, Đài Loan và Hàn Quốc. Điều này cho thấy nghề trồng dâu, nuôi tằm không chỉ tạo sinh kế tại chỗ mà còn tham gia vào chuỗi giá trị hàng hóa có quy mô rộng hơn.
Trong thời gian tới, việc tăng cường liên kết sản xuất cần tiếp tục gắn với tiêu chuẩn chất lượng, truy xuất nguồn gốc và xây dựng thương hiệu sản phẩm. Các hợp tác xã, tổ hợp tác cần được hỗ trợ nâng cao năng lực quản lý, đàm phán hợp đồng và tổ chức sản xuất theo kế hoạch. Qua đó, người dân không chỉ là người cung cấp nguyên liệu mà còn có điều kiện tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị ngành tơ lụa.
Trồng dâu, nuôi tằm gắn với kinh tế xanh và phát triển bền vững
Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng tác động rõ rệt đến sản xuất nông nghiệp, phát triển kinh tế xanh đang trở thành yêu cầu quan trọng đối với các mô hình sinh kế. Nghề trồng dâu, nuôi tằm tại Lâm Đồng có những điều kiện thuận lợi để phát triển theo hướng này thông qua việc sử dụng hợp lý đất đai, tổ chức sản xuất nông nghiệp phù hợp với điều kiện sinh thái và từng bước nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên.
Trồng dâu là hoạt động sản xuất dựa trên khai thác nguồn lực đất đai và điều kiện tự nhiên tại địa phương. Khi được bố trí phù hợp, cây dâu tạo vùng nguyên liệu ổn định, cung cấp nguồn thức ăn thường xuyên cho tằm. Hoạt động nuôi tằm chủ yếu sử dụng lá dâu làm nguyên liệu đầu vào, không đòi hỏi quy mô chăn nuôi lớn và có thể tổ chức trong phạm vi hộ gia đình.
Để mô hình thực sự phát triển theo hướng kinh tế xanh, việc mở rộng diện tích cần đi đôi với quản lý đất đai hợp lý, sử dụng phân bón và thuốc bảo vệ thực vật đúng quy trình, hạn chế ô nhiễm nguồn nước và bảo đảm vệ sinh khu vực nuôi tằm cần được thực hiện phù hợp.
Bên cạnh đó, các phụ phẩm trong quá trình trồng dâu, nuôi tằm và chế biến cần được nghiên cứu tận dụng hợp lý. Việc sử dụng phụ phẩm hữu cơ làm phân bón hoặc nguyên liệu phục vụ các hoạt động sản xuất khác có thể góp phần giảm lãng phí, giảm chi phí đầu vào và hình thành các hoạt động kinh tế tuần hoàn ở quy mô hộ gia đình.
Đối với đồng bào dân tộc thiểu số, mô hình còn có ý nghĩa ở khía cạnh phát huy năng lực cộng đồng. Việc tổ chức các nhóm hộ, tổ hợp tác và hoạt động chia sẻ kinh nghiệm giúp người dân học hỏi lẫn nhau, hình thành thói quen hợp tác và từng bước tiếp cận phương thức sản xuất hàng hóa. Đây là nền tảng quan trọng để nâng cao khả năng tự chủ kinh tế và cải thiện chất lượng cuộc sống.
Nghề trồng dâu, nuôi tằm tại Lâm Đồng, đã cho thấy hiệu quả thiết thực trong việc đa dạng hóa sinh kế, hỗ trợ đồng bào dân tộc thiểu số phát triển sản xuất và từng bước thoát nghèo. Từ những diện tích đất canh tác kém hiệu quả, người dân đã chuyển đổi sang mô hình sản xuất có giá trị kinh tế cao hơn, được tiếp cận kỹ thuật mới, tham gia các tổ hợp tác và liên kết với doanh nghiệp để tiêu thụ sản phẩm.
Điểm nổi bật của mô hình là sự kết hợp giữa hỗ trợ phát triển sản xuất, ứng dụng khoa học kỹ thuật, phát huy nguồn lao động tại chỗ và tổ chức liên kết theo chuỗi giá trị.
Đây là những yếu tố giúp sinh kế không chỉ tạo thu nhập trước mắt mà còn có khả năng duy trì lâu dài. Đồng thời, với lợi thế sử dụng nguồn lực đất đai, tạo việc làm tại hộ gia đình và khả năng phát triển theo hướng sản xuất an toàn, nghề trồng dâu, nuôi tằm có tiềm năng đóng góp tích cực vào quá trình chuyển đổi sang kinh tế xanh.
Thời gian tới, Lâm Đồng tiếp tục hoàn thiện các điều kiện để nhân rộng mô hình theo hướng sản xuất hàng hóa bền vững, lấy người dân làm trung tâm, lấy khoa học công nghệ làm động lực, lấy liên kết thị trường làm cơ sở bảo đảm đầu ra và bảo vệ môi trường làm yêu cầu xuyên suốt.
Khi các yếu tố này được kết hợp đồng bộ, nghề trồng dâu, nuôi tằm sẽ không chỉ là một ngành sản xuất nông nghiệp truyền thống mà còn trở thành hướng sinh kế quan trọng, góp phần giảm nghèo bền vững, nâng cao đời sống đồng bào dân tộc thiểu số và thúc đẩy phát triển kinh tế nông thôn tại Lâm Đồng.
