Hơn 3 tháng qua, “Công viên Lê Thị Riêng- Thành phố Hồ Chí Minh” đã trở thành một “từ khóa” nhận được sự quan tâm đặc biệt của lãnh đạo Đảng, Nhà nước và Nhân dân cả nước.
Nơi đó, các cán bộ chiến sỹ Đội tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sỹ thuộc Bộ Tư lệnh Thành phố Hồ Chí Minh (Đội K74) đã và đang nỗ lực vượt lên những khó khăn do sự tàn phá của thời gian, những khó khăn về thời tiết để đưa hàng trăm anh hùng liệt sỹ hy sinh trong đợt Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968 trở về với gia đình, với quê hương sau gần 60 năm nằm dưới lòng đất lạnh.
Hướng đến Lễ viếng, lễ truy điệu và an táng hài cốt được tìm kiếm, quy tập tại công viên văn hóa Lê Thị Riêng vào ngày 14/10, TTXVN thực hiện chùm 3 bài với chủ đề “Hành trình đưa những Anh hùng liệt sỹ trở về,” ghi nhận quá trình thực hiện công tác tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sỹ và xác minh danh tính hài cốt liệt sỹ hy sinh tại công viên Lê Thị Riêng.
Chiến tranh đã lùi xa hơn nửa thế kỷ, những vết thương của một thời khốc liệt trên mảnh đất Sài Gòn xưa đã dần được chữa lành bởi màu xanh của sự sống và nhịp sống hối hả của đô thị mang tên Bác văn minh, hiện đại.
Nhưng ẩn sâu dưới lòng đất, dưới bóng cây xanh của Công viên Văn hóa Lê Thị Riêng (phường Hòa Hưng, Thành phố Hồ Chí Minh), nơi từng là Nghĩa trang Đô Thành (hay còn gọi là nghĩa trang Chí Hòa) vẫn còn đó những dấu ấn của trang sử bi hùng trong cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc, thống nhất đất nước.
Trong đợt Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968, khu vực Nghĩa trang Đô Thành trở thành nơi chôn cất hàng trăm cán bộ, chiến sỹ và đồng bào yêu nước đã anh dũng hy sinh khi tiến công vào các mục tiêu nội đô Sài Gòn-Gia Định. Trải qua hơn 50 năm với nhiều biến đổi về quy hoạch đô thị, địa giới hành chính và cảnh quan, địa danh nghĩa trang năm xưa nay đã trở thành một công viên văn hóa đông đúc.
Tuy nhiên, ký ức về những người con đã ngã xuống vì độc lập, tự do của Tổ quốc vẫn luôn vẹn nguyên trong tâm trí của Đảng bộ, chính quyền, lực lượng vũ trang và Nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh.
Với dữ liệu ban đầu chỉ là một tấm ảnh trắng đen chụp khung cảnh chôn tập thể các chiến sỹ hy sinh trong dịp Tết Mậu Thân xuất hiện trên Internet năm 2018, kiến trúc sư Nguyễn Xuân Thắng, thành viên Tổ giúp việc Phó Thủ tướng trong Chiến dịch 500 ngày đêm tìm kiếm, quy tập, xác định danh tính hài cốt liệt sỹ, đã dành hơn 8 năm trời cùng các đồng sự nghiên cứu.
Bằng việc phân tích thông tin từ những tấm ảnh thực địa năm 1968, đối chiếu không ảnh, ảnh vệ tinh ở các thời điểm khác nhau và áp dụng nhiều phương pháp kỹ thuật công nghệ tiên tiến nhất, ông đã đưa ra kết luận: bức ảnh đó được chụp tại Nghĩa trang Đô Thành (nay là Công viên Lê Thị Riêng).
Cùng với thông tin thu thập từ nhóm nghiên cứu của kiến trúc sư Nguyễn Xuân Thắng và một số nguồn tư liệu trong nước, quốc tế, Ban Chỉ đạo về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sỹ Thành phố Hồ Chí Minh (Ban Chỉ đạo Thành phố) đã tập trung nghiên cứu, thu thập dữ liệu, xác minh thông tin về các khu mộ tập thể còn ẩn sâu dưới lòng đất công viên.
Cuối tháng 5/2026, Bộ Tư lệnh Thành phố Hồ Chí Minh ra thông báo rộng rãi tìm kiếm nhân chứng, rà soát tài liệu, ảnh tư liệu năm 1968 liên quan đến Nghĩa địa Chí Hòa.
Ngay lập tức, đơn vị đã nhận được những phản hồi tích cực từ các nhân chứng lịch sử - những người từng chứng kiến hoặc biết về các rãnh mộ chôn cất liệt sỹ năm xưa.
Ngày 8/6/2026, Ban Chỉ đạo 515 Quốc gia tổ chức hội thảo xác minh. Phát biểu kết luận tại hội nghị, bà Phạm Thị Thanh Trà, Bí thư Trung ương Đảng, Phó Thủ tướng Chính phủ, Trưởng Ban Chỉ đạo 515 Quốc gia khẳng định trên cơ sở các tư liệu lịch sử, ý kiến nhân chứng và các nhà nghiên cứu, đã có đủ cơ sở lịch sử, khoa học, pháp lý và thực tiễn để khẳng định sự tồn tại của khu mộ liệt sỹ tập thể tại Công viên Lê Thị Riêng, đủ điều kiện triển khai các bước khảo sát chuyên sâu và khai quật theo quy định.
Ngay sau đó, Thành phố Hồ Chí Minh khẩn trương bước vào giai đoạn khảo sát chuyên sâu trên thực địa. Các thiết bị chuyên dụng như radar xuyên đất, máy đo ảnh điện địa tầng... được huy động, kết hợp chặt chẽ với thông tin nhân chứng để "dựng lại" bản đồ các rãnh mộ dưới lòng đất.
Đến ngày 23/6/2026, lực lượng chức năng chính thức bắt đầu khai quật thực địa tại khu vực nghi vấn. Chỉ sau vài ngày, khu vực khảo sát thứ hai đã cho những kết quả tích cực: nhiều hiện vật, di vật được tìm thấy, chính thức xác nhận kết luận về sự tồn tại của những rãnh mộ liệt sỹ hy sinh trong dịp Tết Mậu Thân.
Phó Giáo sư-Tiến sỹ Lê Văn Anh Cường, Trưởng bộ môn Vật lý Địa cầu, Khoa Vật lý - Vật lý Kỹ thuật, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh, Trưởng nhóm nghiên cứu tham gia khảo sát địa tầng tại công viên Lê Thị Riêng chia sẻ rằng khoảnh khắc nhận được tin tức tìm thấy những hài cốt liệt sỹ đầu tiên khi đang trên bục giảng, vị Phó giáo sư trẻ đã không kìm được xúc động và phải xin tạm dừng buổi học.
"Tìm được các chú, các bác không chỉ chứng minh những nghiên cứu khoa học của chúng tôi có giá trị trên thực tiễn, mà còn là sự giải tỏa cho mong ước trong sâu thẳm trái tim những người thực hiện công tác tìm kiếm là đưa các chú, các bác trở về sau hàng thập kỷ nằm lại trong lòng đất lạnh", PGS.TS Lê Văn Anh Cường nghẹn ngào.
Ngày 6/7/2026, Lễ triển khai tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sỹ tại Công viên Lê Thị Riêng được tổ chức trang trọng với sự tham dự của Thủ tướng Chính phủ Lê Minh Hưng, chính thức mở màn cho đợt khai quật, quy tập hài cốt liệt sỹ quy mô lớn.
Tại buổi lễ, Thủ tướng Chính phủ Lê Minh Hưng nhấn mạnh Lễ triển khai nhiệm vụ có ý nghĩa hết sức thiêng liêng; là hành động thiết thực của lòng biết ơn và sự tri ân sâu sắc của Đảng, Nhà nước, Nhân dân đối với những người con đã hiến dâng trọn vẹn tuổi thanh xuân cho độc lập, tự do của Tổ quốc. Thủ tướng yêu cầu việc tìm kiếm phải được thực hiện bài bản, khoa học, an toàn, cẩn trọng tỉ mỉ bằng tinh thần trách nhiệm và tấm lòng tri ân cao nhất.
Chấp hành chỉ đạo của lãnh đạo Đảng, Nhà nước, Đội tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sỹ thuộc Bộ Tư lệnh Thành phố Hồ Chí Minh (Đội K74) với sự quan tâm chỉ đạo sát sao của lãnh đạo Thành phố và sự hỗ trợ của Bộ Tư lệnh Quân khu 7, các cấp, ngành, địa phương của Thành phố đã huy động lực lượng, phương tiện chính thức tiến hành đào thăm dò và khai quật thực địa theo nhiều giai đoạn.
Giai đoạn đầu tiên là khai mở rãnh mộ thứ nhất (Khu A) với chiều dài khoảng 30 mét từ khu vực Bia tưởng niệm nữ Anh hùng liệt sỹ Lê Thị Riêng đến gần hồ cá hiện hữu. Tại đây, cán bộ, chiến sỹ Đội K74 đã tìm thấy và quy tập được khoảng 100 hài cốt liệt sỹ riêng lẻ và 2 mộ liệt sỹ tập thể cùng nhiều di vật kèm theo.
Ngày 24/7, lực lượng chức năng mở rộng khu vực khai quật sang rãnh mộ thứ hai (khu B) tại gò đất cách rãnh thứ nhất khoảng 50 mét (kéo dài từ hồ cá ra phía đường Trường Sơn) và sau đó tiếp tục mở rộng khai quật tại khu vực này phát hiện thêm hàng trăm hài cốt liệt sỹ nằm liền kề rãnh mộ thứ 2. Từ ngày 16/9, Đội K74 mở thêm rãnh mộ mới dài khoảng 20 mét tại vị trí khu A đồng thời tiếp tục triển khai mở rộng khai quật tại khu B.
Dưới cái nắng gắt hay những cơn mưa rào bất chợt của Sài Gòn, tính đến ngày 09/10, cán bộ, chiến sỹ Đội K74 đã xử lý hàng chục nghìn mét khối đất đá. Đơn vị đã tìm kiếm, cất bốc quy tập được 731 bộ hài cốt liệt sỹ cùng 307 bộ di vật, trong đó có 698 hài cốt riêng lẻ và 33 bộ hài cốt tại 8 vị trí mộ tập thể.
Các di vật như những mảnh khăn rằn, chiếc bình tông, băng đạn, sợi dây chuyền... vẫn nằm đó, lặng lẽ minh chứng cho sự hy sinh oanh liệt của những con người đã dành cả tuổi thanh xuân tươi đẹp nhất để cống hiến cho Tổ quốc.
Tất cả hài cốt cất bốc đều trải qua quy trình xử lý, lấy mẫu ADN nghiêm ngặt và được bảo quản trang trọng tại Nhà tưởng niệm trong khuôn viên công viên.
Hằng ngày, những dòng người lặng lẽ xếp hàng dâng hương tưởng niệm trong niềm xúc động đã trở thành minh chứng sinh động cho đạo lý "Uống nước nhớ nguồn" mãi trường tồn, bất chấp những đổi thay của cuộc sống hiện đại.
Thiếu tướng Nguyễn Thành Trung, Chính ủy Bộ Tư lệnh Thành phố Hồ Chí Minh, Phó Trưởng ban Thường trực Ban Chỉ đạo Thành phố nhấn mạnh: Giá trị lớn nhất của kết quả này không nằm ở con số hài cốt được tìm thấy.
Giá trị lớn nhất là đã chứng minh rằng: sau gần 60 năm, chúng ta vẫn có thể tìm thấy các anh hùng liệt sỹ nếu có đủ quyết tâm, phương pháp đúng đắn và biết kết nối lịch sử với công nghệ hiện đại. Mỗi hài cốt được tìm thấy là một ngọn lửa hy vọng mới được thắp lên cho các gia đình đang ngày đêm mong đợi.
Hành trình khơi mở những rãnh mộ năm xưa tại Công viên Lê Thị Riêng không chỉ là câu chuyện của dữ liệu khoa học hay những tấm bản đồ vệ tinh, mà trên hết, đó là cuộc hành trình của trái tim và mệnh lệnh từ chính con tim.
Đằng sau hơn 700 bộ hài cốt được tìm thấy là hàng ngàn giọt mồ hôi, nước mắt và những đêm không ngủ của cán bộ, chiến sỹ Đội K74, những người lính thời bình đang thầm lặng bước đi giữa lòng đô thị náo nhiệt để "mời đón" các chú, các bác trở về./.
