Sau hơn nửa thế kỷ, một con đường có thể đã mất, một hố bom đã thành ruộng, tên một ngọn đồi không còn trên bản đồ. Nhưng trong trí nhớ của những người từng đi qua chiến tranh vẫn còn những dấu chỉ rất nhỏ: một hang đá, một con suối, hướng của một triền đồi, nơi đồng đội được chôn vội. Với những người đi tìm liệt sỹ ở Quảng Trị, có những cuộc tìm kiếm hôm nay bắt đầu chính từ những ký ức như thế.
Đi tìm một tọa độ trong ký ức
Gần 60 năm sau những trận đánh ở Cồn Tiên, những người đi tìm hài cốt liệt sỹ lại bắt đầu bằng việc đi tìm những người còn nhớ.
Thiếu tướng Võ Chót, 91 tuổi, cựu chiến binh Sư đoàn 324, là một trong số đó. Điều những người đi tìm cần ở ông không phải toàn bộ diễn biến của một trận đánh đã lùi xa gần sáu thập kỷ, mà là những điều ký ức còn giữ được: hướng tiến công của Tiểu đoàn 4, Trung đoàn 812; khu vực bộ đội hy sinh; những người đã không thể đưa thi thể ra khỏi chiến trường.
Cũng trong trận đánh ngày 8/5/1967, ông Nguyễn Văn Giáo, chiến sỹ Đại đội Đặc công 24, Trung đoàn 270 và ông Lê Văn Chớ, mũi trưởng đặc công của Sư đoàn 324, trực tiếp chiến đấu tại Cồn Tiên. Những người lính năm xưa nay được hỏi lại về hướng tiến công, nơi đồng đội hy sinh, số người không thể đưa ra ngoài.
Nhưng những người đi tìm không chỉ tìm ký ức từ những người từng ở phía tiến công.
Ông Nguyễn Văn Thí, 79 tuổi, từng là quân nhân Việt Nam Cộng hòa trực tiếp chốt giữ căn cứ Cồn Tiên. Gần 60 năm sau, ông trở thành một nhân chứng được tìm gặp để xác minh vị trí hố chôn tập thể bộ đội Việt Nam.
Thời gian đã đưa những con người từng đứng ở những phía khác nhau của một trận đánh về cùng một câu hỏi: Những người đã nằm xuống năm ấy đang ở đâu?
Ngày 9/9/2026, những lớp ký ức ấy được đưa ra Hội thảo xác minh, kết luận thông tin về liệt sỹ, mộ liệt sỹ tại khu vực Cồn Tiên do Ban Chỉ đạo tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sỹ tỉnh Quảng Trị tổ chức. Và khi những ký ức được đặt cạnh nhau, một thực tế hiện ra: không phải mọi thông tin đều trùng khớp.
Theo Đại tá Trương Viết Hải, Chính ủy Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Quảng Trị, thông tin do Hội Cựu chiến binh Mỹ tại Việt Nam cung cấp cho biết, tại khu vực núi Cồn Tiên có 173 bộ đội Việt Nam hy sinh trong trận đánh ngày 8/5/1967 được chôn tập thể. Trong khi đó, hai nhân chứng từng trực tiếp chốt giữ căn cứ cho biết, thi thể 283 người, trong đó có 12 nữ, được chôn trong hai đường hào chạy theo hướng Bắc - Nam, dài khoảng 60 m, rộng 2-2,5 m, sâu 2-2,5 m. Vị trí được chỉ là bãi trực thăng dã chiến, gần một chiếc xe tăng bị cháy, phía Đông Nam căn cứ.
Những con số khác nhau không làm ký ức mất đi giá trị. Ngược lại, chúng đặt ra yêu cầu phải tìm thêm những mảnh còn thiếu để kiểm chứng.
Cồn Tiên còn có ký ức của những người đến sau chiến tranh. Năm 1999, ông Đỗ An Chung, người dân địa phương, trực tiếp tham gia quy tập hài cốt liệt sỹ. Những năm 2006-2007, ông Trần Lương Thanh, khi đó là Chỉ huy trưởng Ban Chỉ huy Quân sự huyện Gio Linh, trực tiếp chỉ đạo quy tập. Ông Trần Văn Thanh, nguyên Trợ lý chính sách Ban Chỉ huy Quân sự huyện Gio Linh, tham gia những đợt tìm kiếm từ các năm 1992 và 1999.
Từng lớp thông tin được chồng lên nhau. Sổ theo dõi của Ban Chỉ huy Quân sự huyện Gio Linh cũ ghi nhận từ tháng 3/1992 đến tháng 8/2022 đã quy tập 83 hài cốt liệt sỹ tại Cồn Tiên; trong khi tổng hợp thông tin từ nhân chứng cho thấy khoảng 93 hài cốt đã được tìm thấy tại khu vực này. Sau khi đối chiếu các nguồn, tạm xác định còn khoảng 80-90 hài cốt liệt sỹ chưa được tìm kiếm, quy tập. Nhưng những người đi tìm không dừng ở ký ức.
Ngày 5-6/8/2026, Tổ công tác radar xuyên đất thuộc Viện Thiết kế, Tổng cục Hậu cần - Kỹ thuật, Bộ Quốc phòng khảo sát tám vị trí tại Cồn Tiên. Tại các khu vực N2, N3, N6 và N7 xuất hiện những vùng xáo trộn có kích thước, độ sâu và đặc điểm khác nhau. Tổ công tác kiến nghị đào khảo sát, thăm dò để xác định các dấu hiệu bất thường dưới lòng đất.
Ký ức của con người lúc này được đặt cạnh hồ sơ, sơ đồ tác chiến, không ảnh quân sự, dữ liệu những đợt quy tập trước và tín hiệu radar dưới lòng đất.
Hội thảo thống nhất nhận định tại Cồn Tiên có khả năng còn các hố chôn tập thể cán bộ, chiến sỹ hy sinh trong chiến đấu; tiếp tục mở rộng khai quật, tìm kiếm theo phương pháp đào xương cá kết hợp mở rộng các khu vực nghi vấn và trên hướng tiến công của các đơn vị.
Một câu "tôi nhớ ở khoảng này" sau gần 60 năm phải đi qua rất nhiều lớp kiểm chứng trước khi trở thành một khoảng đất đủ căn cứ để đào xuống.
Trung tá Nguyễn Trung Thành, Tổ trưởng, Đội tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sỹ số 2, Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Quảng Trị, cho biết lời kể của nhân chứng sau hàng chục năm đôi khi chỉ còn vài dấu hiệu. Một người có thể không nhớ được một tọa độ, nhưng vẫn nhớ hướng đi từ bản làng, một khe suối, tảng đá hoặc khoảng cách từ một nơi quen thuộc. Công việc của những người đi tìm là đối chiếu những dấu chỉ ấy với hồ sơ, lịch sử đơn vị và thực địa.
Ở tỉnh Khăm Muồn (Lào), ông Khăm Vả Xì Chăm Pa, 75 tuổi, từng tham gia phục vụ chiến đấu cùng bộ đội Việt Nam. Hơn nửa thế kỷ sau, ông vẫn nhớ những hang đá nơi có bộ đội Việt Nam hy sinh và được an táng. Từ lời kể ấy, cán bộ, chiến sỹ Đội tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sỹ số 1 khảo sát, đối chiếu rồi tổ chức tìm kiếm.
Trong hai hang đá nhỏ, những dấu tích dần hiện ra. Một hài cốt được tìm thấy trong hang đá ở độ cao khoảng 3 m, sâu khoảng 3,5 m, cửa hang chỉ rộng chừng nửa mét. Sau hàng chục năm, phần còn lại là hai chiếc răng, hai đoạn xương cẳng chân đã vỡ cùng những mảnh tăng, vỏ đạn trung liên và một thỏi pin. Trong hang đá thứ hai, lực lượng tìm kiếm phát hiện hai chiếc răng và một đốt xương ngón tay dài khoảng 3 cm; nhiều phần xương đã vụn vỡ hoặc hóa thổ.
Cồn Tiên và hai hang đá ở Khăm Muồn là hai kết quả khác nhau của cùng một hành trình. Ở một nơi, nhiều lớp ký ức vẫn đang được ghép lại với hồ sơ, công nghệ và thực địa để tìm một tọa độ. Ở nơi kia, ký ức của một người đã dẫn lực lượng tìm kiếm tới những dấu tích còn lại của hai người lính.
Bởi thế, cuộc chạy đua của Chiến dịch 500 ngày đêm không chỉ diễn ra dưới lòng đất. Nó còn diễn ra trong trí nhớ con người.
Mẩu giấy người đồng đội để lại
Nhưng không phải người dẫn đường nào cũng còn sống để kể lại. Trung tá Nguyễn Trung Thành nhớ một cuộc tìm kiếm tại khu vực rừng núi Đakrông. Lực lượng quy tập phát hiện hai hài cốt liệt sỹ. Bên cạnh hài cốt có một tút đạn. Bên trong tút đạn ấy có một mẩu giấy.
Trung tá Thành nói, mẩu giấy không phải do người đã hy sinh tự viết cho mình. Một người đồng đội còn sống khi ấy đã ghi lại thông tin về người vừa nằm xuống, cho vào tút đạn để người đến sau còn một dấu chỉ mà tìm.
Hơn nửa thế kỷ dưới đất, mẩu giấy nhỏ vẫn còn thông tin. Từ đó, lực lượng chức năng có thêm cơ sở lần về quê quán của hai liệt sỹ ở Thanh Hóa và Thái Nguyên để tiếp tục xác minh.
Giữa chiến trường, một người lính chôn đồng đội rồi ghi lại tên tuổi, quê quán, cuộn mẩu giấy bỏ vào tút đạn, gửi lại cho một ngày nào đó có người đến tìm.
Nhưng người đã viết tên cho đồng đội năm ấy có trở về không? Nếu anh cũng nằm xuống, liệu có ai kịp để lại tên cho anh? Không ai rõ nữa.
Giữa chiến tranh, có người còn kịp giữ tên cho đồng đội. Cũng có người nằm xuống, đến một cái tên cho chính mình cũng không kịp để lại.
Hơn nửa thế kỷ sau, những người đi tìm hôm nay vẫn đang tiếp nối công việc ấy: lần theo một lời kể, một hang đá, một hố chôn, một mẩu giấy trong tút đạn để đưa người nằm lại trở về với quê hương và tên tuổi của mình.
Thời gian không chờ đợi. Nhân chứng ngày một già đi, di vật và hài cốt dưới lòng đất tiếp tục biến đổi. Vì thế, Chiến dịch 500 ngày đêm cũng là cuộc chạy đua giữ lấy những dấu chỉ cuối cùng khi chúng vẫn còn.
Tìm thấy hài cốt chưa phải là kết thúc. Người lính trở về chỉ thật sự trọn vẹn khi các anh được gọi tên. Và từ đó, một cuộc tìm kiếm khác lại bắt đầu./.
Mời độc giả đón đọc chùm bài tại đây:
Qua Thạch Hãn, nhiều người chưa trở lại