Ngày 10/11, Quốc hội thảo luận dự án Luật Văn bản quy phạm pháp luật, trong đó các nhóm vấn đề về an ninh pháp lý, kỷ luật quy trình, ứng dụng công nghệ và kiểm soát quyền lực được các đại biểu chú trọng trao đổi.
Khoảng trống trong kiểm soát thể chế
Tiếp cận dự án Luật từ góc độ Nhà nước pháp quyền, đại biểu Lê Hoàng Anh (Đoàn Gia Lai) đặt ra vấn đề căn bản về thẩm quyền ban hành, quy trình thực hiện và cơ chế kiểm soát quy phạm pháp luật. Theo đại biểu, mặc dù Cơ quan Soạn thảo đã tiếp thu nhiều ý kiến, song tại cả ba tầng quyền lực bao gồm quyền làm luật, quyền quyết định ngân sách và quyền ban hành văn bản dưới luật, cơ chế kiểm soát vẫn chưa thực sự theo kịp đòi hỏi của thực tiễn, đặc biệt là yêu cầu bảo đảm an ninh pháp lý quốc gia. Theo đó, đại biểu nhấn mạnh khoảng trống trong kiểm soát thể chế chính là vấn đề an ninh pháp lý quốc gia. Phân tích vào dự thảo, đại biểu chỉ ra ba điểm chưa bám sát căn cứ hiến định. Cụ thể, quy định cho phép Ủy ban Thường vụ Quốc hội điều chỉnh cả luật mang tính nền tảng (như Bộ luật Hình sự), trong khi Hiến pháp chỉ cho phép hạn chế quyền con người luật. Bên cạnh đó, dự thảo Luật còn thiếu vắng danh mục loại trừ đối với các lĩnh vực thuế, ngân sách, nợ công. Cuối cùng là quy định giới hạn hiệu lực một năm nhưng lại cho phép áp dụng kéo dài đến khi Luật được ban hành có hiệu lực. Điều này có thể dẫn đến nghịch lý là nếu Luật không được thông qua, Quốc hội nhận báo cáo mà không phê chuẩn hay bác bỏ.
Để khắc phục, đại biểu Lê Hoàng Anh kiến nghị bỏ cụm từ "luật có tính nền tảng" đồng thời bổ sung danh mục loại trừ đối với các vấn đề về tội phạm, hình phạt, hạn chế quyền, thuế, phân bổ ngân sách, nợ công và tổ chức bộ máy. Các nghị quyết cũng phải đương nhiên hết hiệu lực nếu không được Quốc hội phê chuẩn tại kỳ họp gần nhất. Tương tự đối với an ninh tài chính, đại biểu đề nghị bổ sung nhóm nghị quyết về ngân sách, nợ công, đầu tư công, ban hành theo trình tự luật chuyên ngành, nhằm tuân thủ Hiến pháp. Về an ninh chính trị, việc Điều 48 chỉ dùng một câu ngắn gọn để giao Chính phủ tự quy định trình tự ban hành văn bản của Chính phủ, Bộ ngành, địa phương (trong khi dự thảo giao Chính phủ 24 nội dung), đây được xem là kẽ hở lớn dễ phát sinh lợi ích nhóm. Do đó, cần luật hóa các khâu đánh giá tác động, thẩm định độc lập và áp dụng chế tài nghiêm khắc như từ chối đưa vào kỳ họp nếu hồ sơ chậm quá 5 ngày.
Gắn pháp luật với tầm nhìn phát triển
Thảo luận về nguyên tắc xây dựng pháp luật, đại biểu Nguyễn Phi Hùng (Đoàn Đà Nẵng) đã chỉ ra những băn khoăn về quy định cho phép 5 bộ luật lớn (Dân sự, Hình sự, Tố tụng dân sự, Tố tụng hình sự, Tố tụng hành chính) có giá trị chi phối các pháp luật khác. Theo đại biểu, điều này có điểm mâu thuẫn với Hiến pháp (Điều 119) và xung đột với dự thảo về thứ bậc hiệu lực cũng như nguyên tắc ưu tiên luật chuyên ngành. Đại biểu đề nghị chỉnh lý khoản 7 Điều 5, chỉ coi đây là nguyên tắc rà soát tính chính thống; nếu luật khác có quy định đặc thù thì phải thuyết minh rõ lý do để Quốc hội quyết định.
Nhằm thể chế hóa Quy định số 178-QĐ/TW của Bộ Chính trị về kiểm soát quyền lực, phòng chống tham nhũng, lợi ích nhóm, đại biểu Nguyễn Phi Hùng đề nghị bổ sung cơ chế báo cáo giải trình riêng bắt buộc đối với các ý kiến không được tiếp thu, (đặc biệt là cảnh báo từ Thanh tra Chính phủ và Bộ Công an). Đồng thời, cần cụ thể hóa cơ chế miễn trừ trách nhiệm đối với cán bộ, công chức tham mưu soạn thảo làm đúng quy trình, không vụ lợi; Và, khôi phục báo cáo tổng kết thi hành pháp luật thành tài liệu bắt buộc trong hồ sơ thẩm định nhằm tránh tình trạng lồng ghép hình thức.
Gắn công tác xây dựng pháp luật với tầm nhìn phát triển, đại biểu Tạ Đình Thi (Đoàn Hà Nội) viện dẫn Nghị quyết số 66-NQ/TW của Bộ Chính trị, coi đây là "đột phá của đột phá" trong kỷ nguyên mới. Về cơ chế thí điểm chính sách, đại biểu kiến nghị ngoài thời hạn 3 năm (gia hạn tối đa 3 năm), cần linh hoạt về không gian, đối tượng thí điểm gắn với miễn trừ trách nhiệm cho sự đổi mới sáng tạo. Việc thí điểm phải hướng tới mục tiêu tăng trưởng, có quy định dự phòng xử lý hệ quả nếu thất bại để tránh lãng phí.
Đồng thời, để hoàn thiện chu trình chính sách khép kín từ khâu xây dựng đến tổ chức thi hành, đại biểu đề nghị bổ sung cơ chế phản ứng chính sách. Theo đó, cần ấn định thời hạn cụ thể buộc cơ quan có thẩm quyền phải rà soát, đề xuất sửa đổi ngay khi phát hiện bất cập trong thực tiễn. Trách nhiệm của người đứng đầu trong việc thi hành pháp luật cũng phải được quy định rõ, gắn kết chặt chẽ với các biện pháp đánh giá, khen thưởng và kỷ luật, qua đó thực sự lấy người dân và doanh nghiệp làm trung tâm của mọi quyết sách lập pháp.
Bày tỏ sự trăn trở trước tình trạng sửa đổi thủ công các điều khoản đang gây ra sự nhầm lẫn trong tra cứu pháp luật đối với cả cán bộ và người dân. Đại biểu Phạm Trọng Nhân (Đoàn Thành phố Hồ Chí Minh) đề xuất ba giải pháp công nghệ mang tính đột phá. Một là học hỏi mô hình của Estonia, văn bản hợp nhất cần được lập dưới dạng dữ liệu có cấu trúc, mỗi điểm, khoản có một mã định danh bền vững, các phiên bản được ký xác thực với thời gian hiệu lực rõ ràng. Hai là bổ sung quy định bắt buộc lập phụ lục tương ứng khi thay thế, gộp văn bản, chỉ dẫn chính xác điều khoản cũ chuyển đến đâu trong văn bản mới bằng dữ liệu số. Ba là xây dựng nền tảng trí tuệ nhân tạo (AI) dùng chung phục vụ lập pháp, cho phép cơ quan thẩm tra và đại biểu truy cập bình đẳng, bảo đảm công cụ kiểm soát chất lượng luật./.