Nghị quyết số 25-NQ/TW ngày 22/8/2026 của Bộ Chính trị về Chiến lược công tác tư tưởng trong bối cảnh mới đã tạo bước ngoặt lớn khi xác định: Chuyển trọng tâm từ "quản lý thông tin" sang "dẫn dắt nhận thức xã hội," lấy niềm tin của nhân dân làm thước đo cao nhất và hướng mạnh về cơ sở. Các chuyên gia, học giả nhận định đây là hướng đi đúng đắn, phù hợp với thực tiễn.
Bồi dưỡng năng lực kiểm chứng thông tin
Giáo sư, Tiến sỹ Phạm Văn Đức, Chủ tịch Hội Triết học Việt Nam nhìn nhận, việc ban hành Nghị quyết 25 của Bộ Chính trị là một chuyển biến quan trọng trong nhận thức về công tác tư tưởng. Dẫn dắt nhận thức trước hết là giúp người dân có đủ thông tin và lý lẽ để hiểu đúng một vấn đề; đồng thời lắng nghe những điều họ chưa đồng tình. Đồng thuận xã hội không phải là xóa bỏ mọi ý kiến khác nhau. Đó là quá trình tìm được sự thống nhất về mục tiêu chung trên cơ sở tôn trọng sự thật, giải quyết hợp lý các quan hệ lợi ích và kiểm nghiệm chủ trương bằng kết quả thực tế.
Khi người dân thấy mình được lắng nghe, được tham gia và được hưởng thành quả phát triển, khát vọng phát triển đất nước mới trở thành động lực từ chính mỗi con người.
Nghị quyết 25 xác định kết hợp chặt chẽ giữa “xây” và “chống,” lấy “xây” làm gốc, lấy “chống” làm nhiệm vụ thường xuyên, lấy thuyết phục làm phương thức chủ đạo; đồng thời yêu cầu triển khai đồng bộ trên không gian thực và không gian số.
Theo Giáo sư, Tiến sỹ Phạm Văn Đức, khi ban hành một chủ trương, cần giải thích rõ vì sao phải làm, người dân được gì, có thể gặp khó khăn gì, ai chịu trách nhiệm giải quyết và tiếp nhận ý kiến ở đâu. Khi xuất hiện một vụ việc gây băn khoăn, cần xác minh và cung cấp thông tin sớm; điều gì đã rõ thì nói rõ, điều gì đang được kiểm tra thì nói đúng như vậy. Sự thẳng thắn, kể cả khi thừa nhận thiếu sót, thường có sức thuyết phục hơn những lời giải thích chỉ nêu mặt thuận lợi.
Trên môi trường mạng, nội dung cần phù hợp với cách tiếp nhận của từng nhóm người: Ngắn gọn để có thể tiếp cận nhưng phải dẫn được đến thông tin đầy đủ và căn cứ kiểm chứng. Báo chí, các nhà khoa học, người có uy tín trong cộng đồng và chính người dân có thể góp phần giải thích, chia sẻ những thông tin có giá trị. Đồng thời, cần bồi dưỡng năng lực kiểm chứng thông tin, nhất là cho người trẻ. Đó là cách “xây” sức đề kháng về nhận thức lâu dài, thay vì chỉ xử lý từng tin sai riêng lẻ.
Đặc biệt, Giáo sư, Tiến sỹ Phạm Văn Đức cho rằng không thể đồng nhất phản biện xã hội với quan điểm sai trái. Phản biện có căn cứ, dù nêu vấn đề gay gắt, vẫn có thể giúp chúng ta nhận ra bất cập của chính sách và cách thực hiện. Với loại ý kiến này, phương thức đúng là đối thoại, tiếp thu điều hợp lý và giải thích điều chưa thể tiếp thu. Còn đối với thông tin bịa đặt, cắt ghép hoặc cố tình xuyên tạc, phải xác minh, chỉ ra điểm sai bằng chứng cứ và xử lý theo quy định.
Nghị quyết 25 cũng nhấn mạnh công tác tư tưởng là nhiệm vụ của toàn Đảng và hệ thống chính trị, trong đó cấp ủy và người đứng đầu trực tiếp lãnh đạo, chỉ đạo, chịu trách nhiệm, không khoán trắng cho cơ quan chuyên trách.
Nhằm triển khai nội dung này hiệu quả, Giáo sư, Tiến sỹ Phạm Văn Đức đề xuất, tại cơ sở cần xây dựng quy trình rõ ràng: Phát hiện sớm vấn đề, xác minh sự việc, đối thoại với người dân, xử lý theo thẩm quyền và công khai kết quả. Những vấn đề vượt thẩm quyền phải chuyển đến đúng cơ quan, có người theo dõi và phản hồi công khai về tiến độ, lý do chấp nhận hoặc chưa thể chấp nhận.
Trách nhiệm của người đứng đầu phải thể hiện ở khả năng nhận diện nguyên nhân, phối hợp giải quyết và theo dõi đến khi có kết quả. Các vụ việc tồn đọng, gây bức xúc kéo dài cần được lập danh mục, xác định thời hạn xử lý và công khai tiến độ.
Việc đánh giá công tác tư tưởng phải căn cứ vào chuyển biến thực chất như: Tỷ lệ trả lời kiến nghị đúng hạn, kết quả giải quyết vướng mắc, mức độ giảm bức xúc và sự gia tăng niềm tin đối với thông tin chính thống. Dù công nghệ và dữ liệu giúp nhận biết sớm các vấn đề, sự hiện diện, lắng nghe và trách nhiệm của cán bộ trước người dân vẫn là yếu tố không thể thay thế.
Giải tỏa bức xúc từ cơ sở và củng cố niềm tin của người dân
Đồng quan điểm trên, Phó Giáo sư, Tiến sỹ Đặng Thị Hoa, Phó Viện trưởng Viện Xã hội học và Tâm lý học (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) cho rằng, quá trình dẫn dắt nhận thức bị chi phối bởi bối cảnh, cách thức và phương pháp tiếp cận vấn đề, phụ thuộc nhiều vào cách thức diễn đạt, ảnh hưởng đến phán đoán của người khác dựa trên việc thấu hiểu nhu cầu, minh bạch thông tin.
Quá trình đó giúp cho cá nhân, nhóm người và cộng đồng có thể tự đánh giá và đưa ra quyết định. Trong truyền thông xã hội thường định hướng dòng chảy thông tin và nhận thức của cộng đồng bằng những thông tin có kiểm chứng và sự đối thoại minh bạch để tạo ra sự đồng thuận cao thay vì quản lý hay cấm đoán thông tin.
Nghị quyết 25-NQ/TW đã đi thẳng vào vấn đề thay đổi nhận thức từ quản lý thông tin sang dẫn dắt nhận thức xã hội là đúng và phù hợp với thực tiễn đang đặt ra hiện nay. Việc chuyển trọng tâm này đã làm thay đổi cách tiếp cận và phương pháp, thay vì cấm đoán, quản lý thông tin trên các nền tảng mạng xã hội bằng những hoạt động đưa ra các bằng chứng, các thông tin có thể kiểm chứng được để củng cố niềm tin của người dân, từ đó tạo ra sự thống nhất trong nhận thức và đồng thuận xã hội.
Để làm được việc này, Phó Giáo sư, Tiến sỹ Đặng Thị Hoa khẳng định, trước hết và quan trọng là phải thực hiện từ cơ sở, nơi mà mọi nhu cầu, nguyện vọng của nhân dân đều xuất phát từ những vụ việc cụ thể trong đời sống xã hội.
Dưới góc độ tâm lý học, Phó Giáo sư, Tiến sỹ Đặng Thị Hoa đánh giá, việc Nghị quyết 25-NQ/TW yêu cầu chuyển mạnh công tác tư tưởng về từng địa bàn dân cư để nắm bắt tâm tư người dân từ sớm có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Khi các mâu thuẫn mới manh nha, việc minh bạch thông tin và sự tham gia trực tiếp của cán bộ có thẩm quyền để giải quyết triệt để khiếu nại là cách giải tỏa bức xúc nhanh nhất.
Theo Phó Giáo sư, Tiến sỹ Đặng Thị Hoa, khi người dân có băn khoăn mà được cung cấp đủ thông tin, được giải thích thỏa đáng và thuyết phục thì mức độ bức xúc sẽ giảm đáng kể. Do đó, năng lực dẫn dắt nhận thức xã hội của cán bộ cấp cơ sở giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Cán bộ cơ sở cần thấm nhuần tư tưởng, đạo đức, phương pháp và phong cách Hồ Chí Minh: Gần dân, lấy dân làm gốc, chăm lo đời sống nhân dân và đồng hành cùng người dân khi gặp khó khăn.
Trong bối cảnh vận hành bộ máy chính quyền địa phương hai cấp, địa bàn dân cư mở rộng, tính chất phức tạp tăng cao trong khi đội ngũ cán bộ đã được tinh gọn, việc huy động các thành viên có uy tín, kinh nghiệm trong cộng đồng là giải pháp cần thiết. Những người có uy tín dễ dàng tiếp cận, nắm bắt thông tin và đưa ra các minh chứng kiểm chứng ngay tại chỗ để dẫn dắt niềm tin cộng đồng.
Từ thực tiễn nghiên cứu dư luận xã hội, Phó Giáo sư, Tiến sỹ Đặng Thị Hoa nhận thấy, qua các thời kỳ lịch sử, niềm tin của nhân dân luôn là thước đo cho mọi thắng lợi. Trong kháng chiến, niềm tin thống nhất đất nước đã huy động sức mạnh toàn dân tộc; trong thời kỳ xây dựng đất nước, niềm tin thoát nghèo đã thúc đẩy hàng triệu hộ gia đình vươn lên phát triển kinh tế. Niềm tin là nền tảng vững chắc tạo nên sự đồng thuận và sức mạnh tổng hợp; ngược lại, giảm sút niềm tin sẽ làm mất động lực phát triển và phát sinh các rủi ro xã hội tiềm ẩn.
Để xây dựng được phương án khả thi nhất trong củng cố niềm tin xã hội của người dân, Phó Giáo sư, Tiến sỹ Đặng Thị Hoa đề xuất, trước hết phải xuất phát từ những vấn đề thực tiễn đang xảy ra, cần phải lắng nghe ý kiến và quan điểm của người dân, xác định được cơ chế tiếp nhận, phản hồi thông tin và giải quyết kịp thời những vấn đề người dân đang quan tâm.
Các chỉ báo đo lường dư luận xã hội này rất quan trọng đến việc cung cấp đủ và đúng thông tin cho các cấp trong hệ thống chính trị để kịp thời điều chỉnh và định hướng nhận thức một cách thống nhất, bám sát với thực tiễn trong đời sống xã hội và xây dựng chính sách.
Các chỉ báo này còn nắm bắt tình hình thực tiễn và cơ chế tiếp nhận, phản hồi thông tin cần có giới hạn về thời gian, cách thức giải quyết để có thể định hướng được giải pháp mang tính kịp thời, giải quyết dứt điểm những vấn đề, sự việc mà người dân đang quan tâm, bức xúc, qua đó nâng cao tính phát hiện, phòng ngừa và đẩy lùi những bất cập trong thực tiễn./.