Chùa Viên Quang, xã Xuân Trường, tỉnh Ninh Bình được công nhận là Di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia từ năm 1991. Nơi đây lưu giữ nhiều giá trị văn hóa, lịch sử quý báu, nổi bật là tấm bia đá cổ thời Lý vừa được Chính phủ công nhận là Bảo vật quốc gia vào tháng 2/2026. Trải qua thời gian dài chịu tác động của thời tiết, nhiều hạng mục đã xuống cấp nghiêm trọng, có thể đổ sập bất cứ lúc nào.
Tại khu vực cổng chùa, các mảng tường bong tróc, để lộ lớp gạch phía trong, các chi tiết hoa văn, họa tiết trang trí kiến trúc bị bào mòn theo thời gian. Nhiều vết nứt xuất hiện tại vị trí tiếp giáp giữa lối ra vào và hệ thống tường, tiềm ẩn nguy cơ ảnh hưởng đến kết cấu công trình. Một số cánh cửa gỗ đã xuống cấp, phải gia cố tạm bằng các tấm ván. Hệ thống mái ngói dọc hai bên hành lang bị nứt vỡ, xô lệch.
Đáng lo ngại nhất là khu vực cung cấm - nơi thờ các vị Thánh tổ đang trong xuống cấp nghiêm trọng khi các mảng tường liên tục bong tróc, lớp vữa rơi rụng từng mảng lớn. Nhiều cấu kiện gỗ chịu lực đỡ mái đã bị mục nát, gãy hỏng theo thời gian, khiến một số vị trí mái ngói bị sụt lún, tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn.
Để hạn chế tác động của mưa nắng và bảo vệ công trình, nhà chùa phải sử dụng các tấm nhựa để che chắn tạm thời những phần mái bị hư hỏng.
Tại khu vực cung cấm, lớp vữa trên các ban thờ đã bong tróc gần hết, để lộ những hàng gạch cổ tồn tại qua nhiều thế kỷ. Trên hệ thống khung mái,cấu kiện gỗ đã bị mối mọt, xuống cấp nghiêm trọng và hiện phải chống đỡ bằng các thanh luồng nhằm giảm thiểu nguy cơ sụp đổ trong mùa mưa bão.
Theo ông Phạm Ngọc Năm, Phó Trưởng Ban Quản lý Di tích lịch sử-văn hóa chùa Viên Quang, tình trạng hư hỏng không chỉ xảy ra ở khu vực cổng chùa mà còn xuất hiện tại hầu hết các hạng mục bên trong di tích. Ngôi chùa đã xuất hiện dấu hiệu xuống cấp từ khoảng 10 năm trước.
Trước thực trạng đó, Ban Quản lý di tích nhiều lần kiến nghị, đề xuất các cấp chính quyền quan tâm bố trí nguồn kinh phí để tu bổ, tôn tạo nhằm bảo tồn giá trị của di tích nhưng đến nay việc sửa chữa, nâng cấp vẫn chưa được triển khai, khiến tình trạng xuống cấp ngày càng nghiêm trọng.
Ông Phạm Gia Nguyên, người trông coi chùa Viên Quang cho biết, từ năm 2024, hệ thống khung đỡ và mái ngói tại khu vực cung cấm đã xuất hiện tình trạng võng, lún. Sau khi báo cáo với chính quyền, nhà chùa đã thực hiện các biện pháp gia cố tạm thời để bảo đảm an toàn. Đến nay nhiều cột, kèo và cấu kiện chịu lực tiếp tục xuống cấp, một số hạng mục không còn bảo đảm độ an toàn. Nếu xảy ra mưa bão lớn hoặc gió mạnh, nguy cơ đổ sập là hoàn toàn có thể xảy ra.
Tình trạng xuống cấp còn gây khó khăn cho hoạt động tín ngưỡng của người dân địa phương. Do đó, người dân mong muốn các cấp, ngành và nhà hảo tâm quan tâm hỗ trợ kinh phí để tu bổ, tôn tạo ngôi chùa. Đây không chỉ là nơi sinh hoạt tâm linh của nhân dân mà còn là di tích có giá trị lịch sử, văn hóa đặc biệt cần được bảo tồn.
Ông Trần Hữu Khánh, Trưởng Phòng Văn hóa xã hội xã Xuân Trường cho biết, qua kiểm tra thực tế, địa phương nhận thấy nhiều hạng mục của chùa Viên Quang đã xuống cấp nghiêm trọng cần sớm được tu bổ. Xã đã báo cáo, đề xuất các cấp có thẩm quyền quan tâm hỗ trợ nguồn lực để bảo tồn di tích. Địa phương tăng cường vận động các tổ chức, doanh nghiệp, nhà hảo tâm và nhân dân chung tay đóng góp để trùng tu, tôn tạo ngôi chùa cổ có giá trị lịch sử, văn hóa đặc biệt.
Theo các tư liệu lịch sử, chùa Viên Quang được hình thành từ thời Lý. Ban đầu, chùa mang tên Diên Phúc, được Thiền sư Giác Hải xây dựng với quy mô nhỏ bên bờ sông Hồng vào những năm cuối triều Vua Lý Thái Tông (1028-1054).
Trải qua nhiều thế kỷ cùng những biến động của tự nhiên, đặc biệt là tác động của biến đổi dòng chảy sông Hồng, ngôi chùa đã nhiều lần được di dời. Đến năm Tự Đức thứ 19 (1866), chùa được chuyển về địa điểm thuộc xã Xuân Trường ngày nay.
Hiện công trình được xây dựng trên diện tích khoảng 5.000m2, các hạng mục chính gồm tòa Tiền đường, Thiêu hương, Thượng điện cùng hệ thống hành lang bao quanh và nhà Tổ, tạo nên không gian kiến trúc hài hòa, tôn nghiêm.
Dù đã nhiều lần di chuyển và trùng tu, dấu ấn kiến trúc thời Hậu Lê vẫn được bảo lưu khá rõ nét thông qua nghệ thuật chạm khắc và các cấu kiện kiến trúc còn lại. Tiêu biểu là hai bộ cánh cửa nhà Tiền Bái cùng hệ thống chân tảng đá hoa sen mang giá trị nghệ thuật cao.
Chùa Viên Quang hiện còn lưu giữ nhiều di vật, cổ vật quý như văn bia, nhang án, bài vị, chuông, khánh, kiệu bát cống, chân tảng đá cánh sen, khu mộ tháp bằng đá cùng nhiều pho tượng cổ có giá trị.
Đặc biệt, tấm bia đá thời Lý được công nhận là Bảo vật quốc gia vào đầu năm 2026 đã góp phần khẳng định giá trị nổi bật của di tích./.