Chiều 11/8, tại Trụ sở Chính phủ, Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng chủ trì cuộc họp về Đề án "Tái cấu trúc các chương trình khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo quốc gia giai đoạn 2026-3035".
Dự kiến tổ chức thành 6 nhóm chương trình
Thông tin tại cuộc họp về những vấn đề cần xử lý từ hệ thống chương trình giai đoạn 2016-2025, Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Lê Xuân Định cho biết, giai đoạn này, toàn hệ thống có khoảng 42 chương trình khoa học và công nghệ cấp quốc gia, triển khai khoảng 4.800 nhiệm vụ, với tổng kinh phí từ ngân sách nhà nước gần 17.000 tỷ đồng.
Các chương trình đã góp phần duy trì năng lực nghiên cứu quốc gia, phát triển đội ngũ khoa học, mở rộng nghiên cứu sang các lĩnh vực mới như trí tuệ nhân tạo, công nghệ sinh học, công nghệ số, vật liệu tiên tiến và các công nghệ nền.
Tuy nhiên, số lượng chương trình lớn, phạm vi có phần giao thoa, nguồn lực còn phân tán, nhiệm vụ chủ yếu hình thành theo đề xuất riêng lẻ. Kết quả nghiên cứu chưa được chuyển tiếp tốt sang phát triển công nghệ, sản xuất và thương mại hóa. Vai trò của doanh nghiệp còn hạn chế. Vì vậy, mục tiêu của tái cấu trúc không phải là giảm cơ học số lượng chương trình, mà chuyển từ quản lý nhiều chương trình độc lập sang quản trị một hệ thống có định hướng, có liên thông và đo được kết quả tác động.
Chia sẻ kinh nghiệm quốc tế được chuyển hóa trực tiếp vào Đề án, Thứ trưởng cho biết, Đề án xác định tái cấu trúc giai đoạn 2026-3035, dự kiến tổ chức thành 6 nhóm chương trình: Nghiên cứu cơ bản; trọng điểm quốc gia; chương trình quốc gia đặc biệt và công nghệ chiến lược; đổi mới sáng tạo quốc gia; phát triển tiềm lực khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo quốc gia; chuyển đổi số quốc gia.
"Giá trị của việc phân nhóm nằm ở 3 điểm, đó là, tạo khung để định vị mỗi chương trình theo mục tiêu, kết quả chủ yếu, qua đó hạn chế trùng lặp; tạo cơ sở điều phối nguồn lực và kết nối đầu ra của chương trình này với chương trình khác trong cùng chuỗi nghiên cứu, phát triển, ứng dụng, thương mại hóa; cho phép theo dõi, đánh giá toàn hệ thống trên cùng một nền tảng số", Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ nêu.
Theo đó, mục tiêu đến năm 2030 là 100% chương trình được theo dõi, đánh giá trên nền tảng số quản lý khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo quốc gia theo khung 1001; làm chủ công nghệ lõi, hình thành tối thiểu 20 sản phẩm trọng điểm quốc gia và sản phẩm công nghệ chiến lược; tối thiểu 40% nhiệm vụ được bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ hoặc có công bố quốc tế uy tín; tối thiểu 50% nhiệm vụ đặt hàng do doanh nghiệp chủ trì hoặc phối hợp, với vốn đối ứng tối thiểu 40% tổng kinh phí của các nhiệm vụ này hình thành 30 nhóm nghiên cứu mạnh đạt chuẩn khu vực.
Mục tiêu giai đoạn 2031-2035: Duy trì 100% chương trình được quản lý, đánh giá trên nền tảng số; hoàn thiện và thương mại hóa quy mô công nghiệp lũy kế tối thiểu 50 sản phẩm trọng điểm quốc gia và sản phẩm công nghệ chiến lược có sức cạnh tranh quốc tế; tỷ lệ nhiệm vụ được bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ hoặc có công bố quốc tế uy tín đạt tối thiểu 50%; tối thiểu 60% nhiệm vụ đặt hàng do doanh nghiệp chủ trì hoặc phối hợp, với vốn đối ứng tối thiểu 50%; phát triển lũy kế ít nhất 50 nhóm nghiên cứu mạnh đạt chuẩn quốc tế.
Tại cuộc họp, đại diện các bộ, ngành, đơn vị nhất trí với định hướng tái cấu trúc các chương trình khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo quốc gia giai đoạn 2026-2035, đánh giá Đề án được xây dựng bài bản, có nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế và đề xuất cụ thể.
Các ý kiến tập trung đánh giá vai trò của doanh nghiệp, đại học và viện nghiên cứu trong hệ thống đổi mới sáng tạo; cơ chế tái cấu trúc, phân cấp, phân quyền, bảo đảm tính chủ động của các bộ, ngành; logic sắp xếp, liên thông giữa các chương trình; phạm vi, nội hàm của các nhóm chương trình; cơ chế tài chính, đấu thầu, đặt hàng, mua sắm công nhằm tạo thị trường, thúc đẩy thương mại hóa và bảo đảm không trùng lặp nhiệm vụ.
Về việc tổ chức thành 6 nhóm chương trình, đại diện một số đơn vị đề nghị làm rõ cơ chế vận hành để bảo đảm liên thông không chỉ theo chiều dọc, từ nghiên cứu cơ bản, phát triển công nghệ đến sản phẩm, thị trường, mà cả theo chiều ngang, cho phép triển khai các nhiệm vụ xuyên chương trình để giải quyết các bài toán quốc gia, phát triển sản phẩm quốc gia hoặc theo chuỗi giá trị.
Tập trung nguồn lực cho những bài toán lớn
Kết luận cuộc họp, Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng thống nhất, cần thực hiện tái cấu trúc các chương trình khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo quốc gia; nhấn mạnh đây là nhiệm vụ lớn, phạm vi rộng, có ý nghĩa quan trọng đối với việc xác định mục tiêu hoạt động khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, nhất là phân bổ nguồn lực.
Bộ Khoa học và Công nghệ tiếp thu đầy đủ ý kiến của các bộ, ngành, hoàn thiện Đề án, bảo đảm tính khoa học, liên thông và khả năng triển khai.
Theo Phó Thủ tướng, tái cấu trúc phải khắc phục tình trạng phân tán, dàn trải, hiệu quả đầu ra và khả năng thương mại hóa kết quả nghiên cứu còn hạn chế; không chỉ là sắp xếp lại các chương trình vào các nhóm mà phải tạo ra thay đổi thực chất, tập trung nguồn lực giải quyết những bài toán lớn của quốc gia. Hệ thống mới cần bao quát từ nghiên cứu cơ bản, ứng dụng, phát triển công nghệ đến đổi mới sáng tạo và thương mại hóa.
Phó Thủ tướng đề nghị xác định phạm vi tái cấu trúc bao gồm các chương trình do Thủ tướng Chính phủ phê duyệt, Bộ Khoa học và Công nghệ và các bộ, ngành quản lý; thực hiện đồng bộ, tránh tình trạng cấp trên đã tái cấu trúc nhưng cấp dưới vẫn triển khai theo cách làm cũ.
Bộ Khoa học và Công nghệ phối hợp các bộ, ngành rà soát các chương trình đang triển khai, còn hiệu lực; những chương trình không hiệu quả, không đáp ứng mục tiêu thì không tiếp tục thực hiện. Về nguyên tắc, đợt tái cấu trúc này không mở mới chương trình mà sắp xếp, chuyển tiếp các nhiệm vụ đã có, loại bỏ những nhiệm vụ không còn phù hợp; nhiệm vụ mới sẽ được xem xét trên cơ sở Đề án.
Mỗi chương trình phải xác định rõ mục tiêu, nhất là mục tiêu đến năm 2035, từ đó xây dựng nhiệm vụ cụ thể và tiêu chí đánh giá dựa trên kết quả đầu ra, thay cho cách tiếp cận chủ yếu kiểm soát đầu vào. Việc quản lý cần thực hiện trên nền tảng số, đồng thời phân công rõ trách nhiệm của từng bộ, ngành, cơ quan chủ trì. Nguồn lực phải được phân bổ tập trung, có trọng tâm, trọng điểm, ưu tiên những bài toán lớn, bảo đảm các chương trình, đề tài, sản phẩm nghiên cứu thực sự đi vào cuộc sống.
Phó Thủ tướng lưu ý, cần kiểm soát tình trạng sử dụng đề tài khoa học đồng thời phục vụ luận văn, luận án nhưng hiệu quả ứng dụng thấp, gây phân tán nguồn lực, nhất là tại các địa phương. Đối với kết quả nghiên cứu, cần làm rõ quyền sở hữu, cơ chế định giá và chuyển giao; đồng thời nghiên cứu xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về kết quả nghiên cứu, bao gồm cả kết quả từ địa phương, trường đại học và các cơ sở nghiên cứu, tạo nền tảng để công khai, tra cứu, định giá và giao dịch các kết quả có khả năng ứng dụng, thương mại hóa.
Về liên kết Nhà nước, viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp, Phó Thủ tướng cho rằng còn nhiều điểm chưa thông suốt, cần tiếp tục tháo gỡ; nghiên cứu cơ chế Nhà nước đặt hàng, mua kết quả đầu ra, tạo điều kiện để doanh nghiệp tham gia nghiên cứu, phát triển công nghệ chiến lược; đồng thời xác định rõ quyền sở hữu và trách nhiệm chuyển giao đối với kết quả được Nhà nước hỗ trợ.
Phó Thủ tướng giao Bộ Khoa học và Công nghệ chủ trì, phối hợp với Văn phòng Chính phủ tiếp thu ý kiến các bộ, ngành, sớm hoàn chỉnh Đề án trình cấp có thẩm quyền; đổi mới quản lý hoạt động khoa học, công nghệ theo hướng phục vụ các nhiệm vụ chiến lược, tạo ra kết quả cụ thể và đóng góp thiết thực cho tăng trưởng, phát triển đất nước./.