Việt Nam và Canada đang đứng trước cơ hội đưa hợp tác khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo từ những dự án riêng lẻ trở thành các chương trình có sản phẩm và giá trị kinh tế cụ thể, trong đó trí tuệ nhân tạo (AI), hàng không vũ trụ và các công nghệ chiến lược có thể trở thành các lĩnh vực tạo đột phá.
Đây là nhận định của Phó Giáo sư Vũ Việt Hưng làm việc tại Khoa Kỹ thuật Cơ khí và Hàng không Vũ trụ, Học viện Quân sự Hoàng gia Canada trong cuộc trao đổi với phóng viên TTXVN tại Ottawa trước thềm chuyến thăm cấp Nhà nước của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tới Canada.
Theo Phó Giáo sư Vũ Việt Hưng, Chủ tịch Mạng lưới Chuyên gia và Nhà khoa học Việt Nam tại Canada (CVSE), cả Việt Nam và Canada đều ngày càng coi AI, công nghệ lượng tử, năng lượng sạch và hàng không vũ trụ là những lĩnh vực công nghệ có ý nghĩa chiến lược. Việt Nam, trước mắt, có thể chủ động thúc đẩy hợp tác sâu hơn ở hai hướng là ứng dụng AI và công nghệ hàng không vũ trụ.
Với AI, Việt Nam không nhất thiết phải bắt đầu bằng cuộc đua phát triển những mô hình có nền tảng quy mô lớn, mà có thể tập trung nhiều hơn vào khâu ứng dụng và thương mại hóa công nghệ. Canada là một trong những quốc gia có hệ sinh thái nghiên cứu AI phát triển và sở hữu năng lực nghiên cứu mạnh. Việt Nam có một thị trường lớn cho việc đưa AI vào thực tiễn, với nền kinh tế năng động, dân số trẻ, lực lượng nhân lực công nghệ ngày càng đông và khả năng thử nghiệm những mô hình mới tương đối nhanh. Vì vậy, sự kết hợp giữa năng lực nghiên cứu, công nghệ của Canada và khả năng triển khai ứng dụng của Việt Nam có thể tạo ra một hướng hợp tác mang tính bổ trợ rõ nét.
Phó Giáo sư Vũ Việt Hưng cho rằng trong giai đoạn đầu có thể ưu tiên các ứng dụng AI trên nền tảng phần mềm, hay “virtual AI," trong những lĩnh vực có khả năng triển khai nhanh. Các ứng dụng “physical AI” - AI gắn với robot, cảm biến, vật liệu và hệ thống sản xuất, cũng rất tiềm năng nhưng cần nguồn vốn lớn hơn, thời gian dài hơn và sự phát triển đồng bộ của nhiều ngành công nghệ.
Lĩnh vực nữa mà Việt Nam nên đặc biệt quan tâm là hàng không vũ trụ. Theo Phó Giáo sư, đây không chỉ là một ngành công nghiệp công nghệ cao mà đang ngày càng gắn trực tiếp với thông tin liên lạc, quan sát Trái Đất, quản lý tài nguyên, an ninh, quốc phòng và năng lực tự chủ công nghệ của mỗi quốc gia. Canada có nền công nghiệp hàng không-vũ trụ phát triển và đang tìm cách mở rộng các quan hệ công nghệ cũng như thị trường ngoài đối tác truyền thống. Đây là cơ hội để Việt Nam vừa tiếp cận các sản phẩm, công nghệ dân dụng, vừa từng bước tham gia sâu hơn vào nghiên cứu, đào tạo, chuyển giao công nghệ và phát triển công nghệ có khả năng ứng dụng kép.
Ở góc độ rộng hơn, Phó Giáo sư Vũ Việt Hưng cho rằng điều quan trọng hiện nay không chỉ là xác định lĩnh vực hợp tác mà còn phải xây dựng được cơ chế để biến nghiên cứu thành sản phẩm và giá trị kinh tế.
Sau gần một thập kỷ kể từ khi hai nước thiết lập khuôn khổ Đối tác Toàn diện năm 2017, ông cho rằng những thay đổi về địa chính trị, tái cấu trúc chuỗi cung ứng và nhu cầu đa dạng hóa đối tác đang tạo ra điều kiện thuận lợi để Việt Nam và Canada xem xét đưa quan hệ lên những nấc hợp tác sâu hơn. Khoa học và công nghệ có thể trở thành một trong những trụ cột của quá trình này.
Phó Giáo sư Vũ Việt Hưng đề xuất trước hết hai bên có thể nghiên cứu hình thành một cơ chế đồng tài trợ nghiên cứu và phát triển chung, chẳng hạn kết nối Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ quốc gia của Việt Nam (NAFOSTED) với Hội đồng Nghiên cứu Khoa học Tự nhiên và Kỹ thuật Canada (NSERC), hoặc xây dựng một chương trình tài trợ đổi mới sáng tạo Việt Nam-Canada, cho phép các viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp hai nước cùng tham gia.
Một hướng khác là hình thành các chương trình đổi mới sáng tạo có sự tham gia trực tiếp của doanh nghiệp, gắn nghiên cứu với nhu cầu thị trường và duy trì những diễn đàn doanh nghiệp-công nghệ thường xuyên giữa hai nước.
Theo Phó Giáo sư Vũ Việt Hưng, nếu chỉ kết nối giới nghiên cứu mà thiếu doanh nghiệp, việc thương mại hóa kết quả nghiên cứu sẽ khó tạo được quy mô.
Trong đào tạo và phát triển nguồn nhân lực, ông đề xuất thử nghiệm mô hình các trung tâm hoặc chương trình đại học-nghiên cứu chung trong một số lĩnh vực chiến lược, trên cơ sở hợp tác giữa các trường đại học và viện nghiên cứu mạnh của hai nước. Các trung tâm này có thể đồng thời đào tạo, nghiên cứu, chuyển giao công nghệ và kết nối người nghiên cứu với doanh nghiệp.
Ngoài ra, cần có các cơ chế ưu đãi thích hợp về tài chính, thuế và hỗ trợ thị trường đối với doanh nghiệp và startup công nghệ tham gia các chương trình hợp tác, đầu tư hoặc chuyển giao công nghệ giữa Việt Nam và Canada.
Phó Giáo sư Vũ Việt Hưng cho rằng mạng lưới các nhà khoa học và chuyên gia người Việt tại Canada cũng có thể đóng vai trò đáng kể trong quá trình này. CVSEA, một tổ chức có pháp nhân tại Canada, có thể trở thành cầu nối giữa cơ quan quản lý, trường đại học, viện nghiên cứu và doanh nghiệp của hai nước.
Theo ông, lực lượng chuyên gia người Việt không chỉ có thể giới thiệu đối tác mà còn tham gia ngay từ giai đoạn thiết kế các chương trình hợp tác, xác định lĩnh vực phù hợp, kết nối nhóm nghiên cứu và hỗ trợ hình thành các dự án cụ thể. Khi các cơ chế hợp tác đã vận hành, mạng lưới này có thể tiếp tục đóng vai trò “chất xúc tác” kết nối nguồn lực từ hai bên bờ Thái Bình Dương.
Phó Giáo sư Vũ Việt Hưng cho rằng nếu xung lực chính trị từ các cuộc tiếp xúc cấp cao được chuyển thành những cơ chế hợp tác lâu dài, khoa học-công nghệ và đổi mới sáng tạo có thể vượt khỏi khuôn khổ trao đổi học thuật hay những dự án đơn lẻ để trở thành một trụ cột thực chất của quan hệ Việt Nam-Canada, tạo ra sản phẩm, doanh nghiệp và giá trị kinh tế cụ thể cho cả hai nước./.
Những động lực mới trong quan hệ song phương Việt Nam-Canada
Những cuộc tiếp xúc gần đây giữa đại diện chính phủ, nghị viện và cộng đồng doanh nghiệp Việt Nam-Canada cho thấy quan hệ kinh tế hai nước đang có những chuyển động đáng chú ý.
