“Làm thế nào để văn hóa thực sự trở thành nguồn lực nội sinh, động lực phát triển và hệ điều tiết cho quá trình tăng trưởng nhanh, bền vững?” Đặt câu hỏi này tại phiên thảo luận tổ, Phó Trưởng Ban Tuyên giáo Trung ương, đại biểu Quốc hội thành phố Hà Nội, đại biểu Bùi Hoài Sơn nhấn mạnh đây không chỉ là câu chuyện riêng của ngành văn hóa, mà còn liên quan trực tiếp đến chất lượng kế hoạch phát triển kinh tế-xã hội, hiệu quả thực thi chính sách và cuối cùng là chất lượng cuộc sống của nhân dân.
Từ góc nhìn đó, đại biểu phân tích bốn vấn đề trọng tâm, đồng thời đề xuất ba nhóm nhiệm vụ cho năm 2027, với yêu cầu xuyên suốt: phải biến những quan điểm về vai trò của văn hóa thành các chỉ tiêu có thể đo lường, nguồn lực được sử dụng hiệu quả và kết quả cụ thể trong đời sống.
Văn hóa chưa có chỗ đứng rõ trong các chỉ tiêu phát triển
Một trong những vấn đề được đại biểu Bùi Hoài Sơn đặc biệt quan tâm là khoảng cách giữa vị trí của văn hóa trong các chủ trương, định hướng phát triển và sự hiện diện của lĩnh vực này trong hệ thống chỉ tiêu kinh tế-xã hội.
Theo nhận xét của cơ quan thẩm tra được đại biểu dẫn lại, trong 14 chỉ tiêu thuộc nhóm “về văn hóa, xã hội” của dự kiến kế hoạch năm 2027, không có chỉ tiêu trực tiếp về văn hóa. Trong khi đó, chỉ tiêu “tăng trưởng ngành công nghiệp văn hóa khoảng 10%” được xếp trong nhóm kinh tế nhưng chưa có phương pháp tính toán.
Từ thực tế này, đại biểu đặt ra yêu cầu phải xác định rõ những tiêu chí mà Quốc hội và nhân dân có thể sử dụng để theo dõi, đánh giá việc hiện thực hóa quan điểm coi văn hóa là nền tảng và động lực phát triển.
Trước mắt, cần lựa chọn một số chỉ tiêu văn hóa đủ tiêu chuẩn, có số liệu gốc và có thể kiểm chứng, như tỷ lệ chi ngân sách nhà nước cho văn hóa, tỷ lệ thiết chế văn hóa cơ sở hoạt động thường xuyên, hiệu quả và chỉ tiêu tăng trưởng của các ngành công nghiệp văn hóa.
Riêng mục tiêu tăng trưởng công nghiệp văn hóa khoảng 10%, cần làm rõ tiêu chí tăng trưởng, doanh thu, giá trị sản xuất hay giá trị gia tăng; sử dụng giá hiện hành hay giá so sánh; phạm vi ngành được tính toán và cơ quan chịu trách nhiệm thống kê? Nếu chưa có phương pháp thống nhất, một chỉ tiêu có thể đẹp trên văn bản nhưng lại khó đánh giá trong thực tiễn.
Đại biểu cũng lưu ý, đo lường đóng góp kinh tế mới chỉ phản ánh một phần vai trò của văn hóa. Cần từng bước xây dựng thước đo về mức độ người dân được tiếp cận, tham gia và thụ hưởng các dịch vụ văn hóa.
Vì vậy, việc sớm ban hành Bộ chỉ số văn hóa quốc gia, Bộ chỉ tiêu thống kê các ngành công nghiệp văn hóa và đưa Cơ sở dữ liệu quốc gia về văn hóa, nghệ thuật vào vận hành có ý nghĩa quan trọng. Chính phủ cần xác định rõ đầu mối, thời hạn hoàn thành và cơ chế chia sẻ dữ liệu, để hệ thống thống kê thực sự phục vụ việc hoạch định, theo dõi và đánh giá chính sách.
Không để nguồn lực nằm trên giấy
Vấn đề thứ hai được đại biểu nhấn mạnh là khoảng cách giữa nguồn lực đã được xác định và khả năng đưa nguồn lực đó vào cuộc sống.
Theo số liệu trong báo cáo thẩm tra được đại biểu nêu, đến hết tháng 9/2026, tỷ lệ giải ngân vốn đầu tư của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch mới đạt 34,4%, trong khi bình quân cả nước là 62,9%. Đáng chú ý, Chương trình mục tiêu quốc gia về phát triển văn hóa được bố trí 7.600 tỷ đồng trong năm 2026, nhưng đến ngày 11/6 mới được giao vốn và đến ngày 30/9 mới giải ngân 178 triệu đồng.
Đại biểu cho rằng đây là mức giải ngân rất thấp, cần được làm rõ về nguyên nhân và trách nhiệm. Bởi nguồn lực văn hóa không được đưa vào sử dụng đúng lúc có thể đồng nghĩa với việc một di sản tiếp tục xuống cấp, một thiết chế phục vụ cộng đồng chưa được cải thiện, hay một dự án sáng tạo và cơ hội phát triển kinh tế chưa thể hình thành.
Từ góc nhìn này, chậm triển khai chính sách không đơn thuần là chậm tiến độ hành chính, mà còn là chậm chuyển hóa cơ hội phát triển thành lợi ích cụ thể cho người dân.
Đại biểu đề nghị Chính phủ rà soát toàn bộ quy trình, từ hướng dẫn cơ chế, giao vốn, chuẩn bị danh mục dự án đến tổ chức triển khai tại địa phương; xác định rõ khâu nào chậm, cơ quan nào chịu trách nhiệm và giải pháp khắc phục. Không nên dồn toàn bộ áp lực xuống cơ sở khi điều kiện pháp lý chưa đầy đủ, nhưng cũng không thể lấy khó khăn về thủ tục làm lý do kéo dài trách nhiệm thực thi.
Đi cùng yêu cầu đẩy nhanh tiến độ là bảo đảm chất lượng và hiệu quả đầu tư. Đặc thù của văn hóa là hiệu quả không phải lúc nào cũng biểu hiện ngay bằng doanh thu hay số thu tài chính. Vì vậy, cần tính đến khả năng vận hành lâu dài và giá trị tạo ra cho cộng đồng, tránh tâm lý giải ngân bằng mọi giá vào cuối kỳ kế hoạch.
Đo hiệu quả văn hóa từ đời sống người dân
Đánh giá những chuyển biến trong năm 2026, đại biểu Bùi Hoài Sơn ghi nhận một số chính sách về phát triển văn hóa đã được thể chế hóa, trong đó có các lĩnh vực nghệ thuật biểu diễn, bản quyền và phát huy giá trị di sản. Tuy nhiên, một số hướng dẫn vẫn chưa đáp ứng kịp thời, ảnh hưởng đến hiệu quả triển khai.
Theo đại biểu, chất lượng thể chế không thể chỉ đo bằng số lượng văn bản đã ban hành, mà phải được đánh giá qua khả năng tiếp cận và sử dụng chính sách của các chủ thể liên quan.
Đối với công nghiệp văn hóa, câu hỏi cốt lõi là doanh nghiệp, nghệ sĩ, nhà sáng tạo và cộng đồng có thể chuyển ý tưởng thành sản phẩm, sản phẩm thành thị trường, rồi từ thị trường tạo ra giá trị gia tăng như thế nào.
Từ đó, đại biểu đề nghị tiếp tục hoàn thiện các cơ chế về quyền tác giả, tài sản công, hợp tác công - tư, không gian sáng tạo, huy động nguồn lực xã hội và chính sách đầu tư cho sản phẩm văn hóa.
Khi xem xét dự án Luật Phát triển công nghiệp văn hóa, cần ưu tiên những quy định thực chất, có khả năng tháo gỡ rào cản và khơi thông nguồn lực, tránh dừng lại ở những nguyên tắc khuyến khích chung.
Đồng thời, cần gắn phát triển công nghiệp văn hóa với du lịch, thương mại, công nghệ và kinh tế số để mở rộng thị trường, nâng cao giá trị của sản phẩm và dịch vụ.
Theo số liệu được đại biểu dẫn lại, trong 9 tháng đầu năm 2026, Việt Nam đón khoảng 17,68 triệu lượt khách quốc tế, tăng 14,5% so với cùng kỳ. Tuy nhiên, tăng trưởng du lịch bền vững không thể chỉ được tính bằng số lượt khách. Cần quan tâm thêm thời gian lưu trú, mức độ sử dụng sản phẩm văn hóa và lợi ích mà cộng đồng địa phương được hưởng.
Từ di sản, nghệ thuật biểu diễn, điện ảnh, thiết kế, ẩm thực đến du lịch đêm, sáng tạo văn hóa có thể góp phần gia tăng giá trị cho cả chuỗi dịch vụ, nếu được tổ chức khai thác hiệu quả.
Làm sao để “có hoạt động văn hóa hữu ích”?
Vấn đề thứ tư được đại biểu Bùi Hoài Sơn đề cập là hiệu quả phát triển văn hóa trong đời sống nhân dân, đặc biệt tại cơ sở và trên môi trường số.
Thực tế hiện nay, thiết chế văn hóa ở một số vùng sâu, vùng xa, miền núi, biên giới, hải đảo còn thiếu; trong khi tại một số nơi, đầu tư chưa đi đôi với hiệu quả hoạt động. Trong bối cảnh tổ chức chính quyền địa phương hai cấp, đại biểu đề nghị nhanh chóng rà soát, sắp xếp lại mạng lưới thiết chế văn hóa theo địa giới mới, xử lý tình trạng trùng lặp, thiếu hụt hoặc không phù hợp với nhu cầu thực tế.
Điểm đáng chú ý trong quan điểm của đại biểu là yêu cầu chuyển từ tư duy “có nhà văn hóa” sang tư duy “có hoạt động văn hóa hữu ích cho người dân.” Theo đó, hiệu quả đầu tư không chỉ nằm ở công trình được xây dựng, mà còn ở khả năng vận hành, tổ chức hoạt động và mức độ người dân thực sự tham gia, thụ hưởng.
Với Hà Nội, yêu cầu này có ý nghĩa thiết thực khi Thủ đô có lợi thế về di sản, thiết chế văn hóa, không gian công cộng và nguồn lực sáng tạo, nhưng đồng thời phải bảo đảm người dân ở cả khu vực trung tâm và ngoại thành được tiếp cận các dịch vụ văn hóa có chất lượng.
Đại biểu gợi mở việc nghiên cứu các mô hình sử dụng linh hoạt thư viện, bảo tàng, nhà văn hóa, công viên và cơ sở giáo dục làm không gian sinh hoạt, học tập, sáng tạo cộng đồng, phù hợp với đặc điểm dân cư của từng địa bàn.
Cùng với không gian văn hóa vật thể, môi trường số ngày càng trở thành bộ phận quan trọng của đời sống văn hóa. Trước tình trạng thông tin sai sự thật, quảng cáo vi phạm, nội dung độc hại trên các nền tảng xuyên biên giới và những nguy cơ đối với thanh thiếu niên, đại biểu cho rằng giải pháp không thể chỉ dừng ở việc loại bỏ nội dung vi phạm. Cần đồng thời nâng cao năng lực văn hóa số, kỹ năng nhận diện thông tin, trách nhiệm của các nền tảng và khả năng cung cấp nội dung tích cực, hấp dẫn.
Đặc biệt, cần tạo điều kiện để trẻ em và thanh niên được học nghệ thuật, hiểu biết về sản phẩm văn hóa, phát triển năng lực sáng tạo và sử dụng công nghệ có trách nhiệm.
Từ những vấn đề nêu trên, đại biểu Bùi Hoài Sơn kiến nghị đưa ba nội dung vào định hướng điều hành năm 2027.
Một là, Chính phủ sớm hoàn thiện hệ thống chỉ tiêu văn hóa trong kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội, xác định rõ phương pháp tính, cơ quan phụ trách và cơ chế báo cáo trước Quốc hội. Không thể nhấn mạnh vai trò của văn hóa trong các quan điểm phát triển nhưng lại thiếu công cụ để theo dõi kết quả thực hiện.
Hai là, xây dựng báo cáo chuyên đề về tiến độ thực hiện Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển văn hóa, làm rõ nguyên nhân giải ngân chậm, trách nhiệm của từng cấp, từng khâu và phương án bảo đảm nguồn lực được sử dụng đúng quy định, thực chất, hiệu quả. Đồng thời, cần kiểm soát tiến độ ban hành các văn bản quy định chi tiết để chính sách sớm đi vào cuộc sống.
Ba là, sử dụng đồng thời hai thước đo bổ trợ cho nhau: hiệu quả thúc đẩy văn hóa trong đời sống nhân dân và đóng góp của công nghiệp văn hóa vào phát triển kinh tế. Mục tiêu không chỉ là tạo ra giá trị kinh tế, việc làm và sản phẩm sáng tạo có sức cạnh tranh, mà còn phải nâng cao đời sống tinh thần, gìn giữ bản sắc, củng cố gắn kết xã hội và mở rộng cơ hội tiếp cận văn hóa cho mọi người.
Đại biểu Bùi Hoài Sơn nhấn mạnh yêu cầu then chốt của năm 2027 là tạo bước chuyển thực chất từ nhận thức sang hành động, từ bố trí nguồn lực sang hiệu quả sử dụng nguồn lực, từ ban hành chính sách sang những kết quả mà người dân và doanh nghiệp có thể cảm nhận được.
Đó cũng là cách thiết thực để đưa Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam vào kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội, để văn hóa không chỉ đồng hành mà thực sự dẫn đường cho quá trình phát triển nhanh và bền vững của đất nước./.