Mỗi mùa Nobel, sự chú ý của dư luận thường tập trung vào những cái tên được xướng lên tại Stockholm (Thụy Điển) và Oslo (Na Uy). Tuy nhiên, phía sau mỗi giải thưởng danh giá là một quy trình lựa chọn kéo dài khoảng 16 tháng với những cuộc đánh giá, thẩm tra diễn ra trong bí mật. Đặc biệt, danh sách đề cử Nobel phải mất tới 50 năm mới được công khai. Vậy các chủ nhân Nobel được lựa chọn như thế nào?
Theo tạp chí Chemistry World (Anh), các Ủy ban Nobel khởi động quy trình từ tháng 9 của năm trước khi gửi những lời mời đề cử bí mật tới những cá nhân đủ điều kiện.
Những người được mời có thời hạn đến ngày 31/1 để đề xuất các ứng cử viên mà họ cho rằng xứng đáng nhận giải. Sau khi tiếp nhận đủ đề cử, các Ủy ban Nobel dành nhiều tháng thu hẹp danh sách, đánh giá và thẩm tra từng công trình, thành tựu được đề xuất.
Ông Bengt Nordén - cựu Chủ tịch Ủy ban Nobel Hóa học - cho biết quá trình này cần thời gian để xác định đâu thực sự là một phát hiện mang tính đột phá và ai là người có đóng góp then chốt.
Trong một nhóm nghiên cứu, người đứng đầu có thể là gương mặt thường được nhắc đến khi nói về một phát hiện, nhưng ý tưởng hoặc phần việc quan trọng nhất lại có thể thuộc về một nhà nghiên cứu sau tiến sỹ hoặc nghiên cứu sinh. Vì vậy, các Ủy ban Nobel phải xem xét kỹ đóng góp của từng cá nhân trước khi đưa ra lựa chọn.
Mỗi giải Nobel chỉ có thể trao cho tối đa 3 người. Theo ông Nordén, trong một số trường hợp, việc trao giải cho một cá nhân giúp tạo nên một biểu tượng rõ nét đại diện cho một thành tựu hoặc lĩnh vực khoa học.
Nobel không đặt ra nhiều điều kiện chính thức đối với người được trao giải, ngoài quy định người đề cử không được tự đề cử mình. Giải thưởng cũng không đơn thuần nhằm ghi nhận thành tựu trọn đời của một nhà khoa học.
Theo ông Nordén, một thành tựu xứng đáng với giải Nobel cần mở ra một hướng đi mới hoặc giúp con người nhìn nhận một vấn đề theo cách khác, đồng thời tạo ra tác động đáng kể đối với lĩnh vực chuyên môn. Quan trọng hơn, những hệ quả của công trình phải đủ sâu rộng để chứng minh giá trị theo thời gian.
Vì vậy, giải Nobel ngày nay không còn chỉ hướng tới những phát hiện được thực hiện trong năm ngay trước đó như quy định ban đầu trong di chúc của Alfred Nobel. Các Ủy ban Nobel cần thời gian để một khám phá bộc lộ tác động, đồng thời có đủ cơ sở đánh giá ý nghĩa lâu dài của công trình cũng như vai trò của từng nhà khoa học.
Không phải bất kỳ ai cũng có thể đề cử ứng cử viên Nobel. Các Ủy ban Nobel chỉ gửi lời mời mật tới những cá nhân đáp ứng các tiêu chí nhất định. Theo ông Nordén, trước đây Ủy ban Nobel Hóa học thường gửi khoảng 3.000 lời mời mỗi năm và nhận được khoảng 300 đề xuất.
Các lời mời được gửi tới nhiều quốc gia, trong đó có những nhà khoa học đang ở giai đoạn đầu sự nghiệp, những người thường được đánh giá là nắm bắt nhanh các xu hướng nghiên cứu mới. Những người được mời có thể đề xuất nhiều cá nhân hoặc lĩnh vực khác nhau mà họ cho rằng xứng đáng được vinh danh.
Theo quy định đối với Nobel Hóa học, người có quyền đề cử gồm các thành viên Viện Hàn lâm Khoa học Hoàng gia Thụy Điển, các chủ nhân Nobel Hóa học hoặc Vật lý, giáo sư hóa học tại các nước Bắc Âu, những người đứng đầu ít nhất 6 trường đại học hoặc đại học được Viện Hàn lâm Khoa học Hoàng gia Thụy Điển lựa chọn tại các quốc gia khác, cùng những cá nhân khác do Viện Hàn lâm chỉ định.
Danh sách những người được mời đề cử thay đổi theo từng năm. Theo ông Nordén, những người không còn hoạt động trong lĩnh vực chuyên môn sẽ không tiếp tục nhận được lời mời.
Một trong những bí mật được giữ kín nhất của giải Nobel nằm ở chính các hồ sơ đề cử. Các Ủy ban Nobel bảo mật thông tin này trong 50 năm. Vì thế, công chúng chỉ có thể biết ai từng được đề cử khi thời hạn bảo mật kết thúc.
Việc một nhà khoa học hoặc một lĩnh vực chưa được lựa chọn trong một năm cũng không có nghĩa cơ hội đã khép lại. Một ứng cử viên có thể tiếp tục xuất hiện trong các danh sách đề cử những năm sau đó.
Nhà hóa học Linus Pauling là một ví dụ điển hình. Ông lần đầu được đề cử Nobel năm 1940 và tiếp tục nhận nhiều đề cử trong 14 năm sau đó trước khi giành Nobel Hóa học năm 1954.
Sau khi hoàn tất quá trình đánh giá và thống nhất lựa chọn, các Ủy ban Nobel lần lượt công bố các giải thưởng từ đầu tháng 10. Các chủ nhân Nobel về khoa học và văn học sẽ tới Stockholm dự lễ trao giải ngày 10/12, đúng ngày mất của Alfred Nobel, trong khi lễ trao Nobel Hòa bình diễn ra cùng ngày tại Oslo (Na Uy).
Mỗi giải Nobel có giá trị tiền thưởng 12 triệu krona Thụy Điển (khoảng 1,19 triệu USD), cùng một huy chương bằng vàng 18 carat và bằng chứng nhận đoạt giải. Trường hợp một giải được trao cho từ 2-3 người, số tiền thưởng sẽ được chia cho các chủ nhân./.
Nobel 2026: Những gương mặt tiềm năng cho giải thưởng Y Sinh