Người có tư duy logic, giỏi tính toán thường được cho là “thiên não trái”, trong khi những người sáng tạo, có năng khiếu nghệ thuật và thường dựa vào trực giác được xem là “thiên não phải”. Quan niệm này khá phổ biến trong các bài trắc nghiệm tính cách và tư vấn nghề nghiệp. Tuy nhiên, các nghiên cứu khoa học cho thấy cách phân loại này không phản ánh chính xác cách bộ não hoạt động.
Quan niệm “não trái-não phải” bắt nguồn từ đâu?
Nguồn gốc của quan niệm trên có thể bắt nguồn từ những nghiên cứu cách đây hơn 150 năm. Trong những năm 1860, bác sỹ người Pháp Paul Broca đã phát hiện ra rằng khả năng ngôn ngữ của con người chủ yếu do bán cầu não trái kiểm soát. Đây là một trong những bằng chứng đầu tiên cho thấy hai bán cầu não có thể đảm nhiệm những chức năng khác nhau.
Khoảng một thế kỷ sau, nhà khoa học đoạt giải Nobel Roger Sperry cùng các cộng sự nghiên cứu những bệnh nhân được phẫu thuật não để điều trị bệnh động kinh. Phẫu thuật này cắt các sợi thần kinh kết nối hai bán cầu não, cho phép nghiên cứu hoạt động của từng bên. Kết quả cho thấy bán cầu não trái chuyên biệt hơn về ngôn ngữ, trong khi bán cầu não phải có vai trò lớn hơn trong xử lý cảm xúc và thông tin phi ngôn ngữ.
Việc hai bán cầu não đảm nhiệm những chức năng khác nhau không chỉ xuất hiện ở con người mà còn được ghi nhận ở côn trùng, cá, chim và nhiều loài động vật có vú khác. Các gene liên quan đến quá trình này cũng được biểu hiện từ giai đoạn sớm trong quá trình phát triển của con người.
Từ góc độ tiến hóa, việc hai bán cầu não đảm nhiệm chuyên biệt về một số chức năng có thể giúp con người và động vật thực hiện nhiều nhiệm vụ cùng lúc, chẳng hạn vừa cảnh giác với động vật săn mồi vừa tìm kiếm thức ăn. Vì vậy, sự phân bên của não có thể là một đặc điểm tiến hóa của hệ thần kinh, chứ không phải yếu tố quyết định một người có tư duy logic hay khả năng sáng tạo.
Tuy nhiên, những phát hiện về sự chuyên biệt của hai bán cầu não đã dần dần bị chuyển hoá thành quan niệm rằng mỗi người sinh ra sẽ thuộc một trong hai nhóm “thiên não trái” hoặc “thiên não phải”, qua đó được dùng để giải thích sự khác biệt về cách suy nghĩ và tính cách.
Nghiên cứu trên hơn 1.000 người
Năm 2013, nhóm nghiên cứu của Jared A. Nielsen, Brandon A. Zielinski, Michael A. Ferguson, Janet E. Lainhart và Jeffrey S. Anderson đã trực tiếp kiểm chứng quan niệm “não trái-não phải” bằng cách phân tích dữ liệu chụp cộng hưởng từ (MRI) của 1.011 người từ 7-29 tuổi. Nhóm nghiên cứu phân tích dữ liệu MRI tại 7.266 vùng khác nhau trong não để xem xét mức độ chuyên biệt trong hoạt động giữa hai bán cầu.
Kết quả cho thấy một số chức năng thực sự tập trung nhiều hơn ở một bên não, đặc biệt là các vùng liên quan đến ngôn ngữ và khả năng chú ý. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu không tìm thấy bằng chứng cho thấy những người có tính cách hoặc khả năng khác nhau sẽ có sự phân bố hoạt động giữa hai bán cầu não khác nhau.
Nghiên cứu kết luận sự phân bên của não là đặc điểm mang tính cục bộ của các mạng lưới thần kinh, chứ không phải đặc điểm tổng thể khiến một người “thiên não trái” hoặc “thiên não phải”.
Sáng tạo cần cả hai bán cầu não
Các khoa học khác cũng xem xét về việc liệu hoạt động của bán cầu não phải có liên quan đặc biệt đến khả năng sáng tạo hay không. Kết quả cho thấy tư duy sáng tạo cần sự tham gia của một mạng lưới hoạt động rộng khắp cả hai bán cầu não, chứ không phải chức năng riêng của bán cầu phải.
Tuy nhiên, điều này không có nghĩa hai bán cầu não hoàn toàn giống nhau về chức năng. Nghiên cứu năm 2013 của Jared A. Nielsen và các cộng sự cho thấy ở mỗi người, một số chức năng có thể được một bên bán cầu đảm nhiệm nhiều hơn bên còn lại, và mức độ khác biệt này có liên quan đến khả năng thực hiện những nhiệm vụ tương ứng. Chẳng hạn, những người có chức năng ngôn ngữ chủ yếu do bán cầu não trái đảm nhiệm có xu hướng thực hiện tốt hơn các nhiệm vụ liên quan đến ngôn ngữ.
Như vậy, sự khác biệt về chức năng giữa hai bán cầu não ở mỗi người là có thật và có thể ảnh hưởng đến một số khả năng cụ thể. Tuy nhiên, những khác biệt này không đủ để chia con người thành hai nhóm “thiên não trái” và “thiên não phải”, cũng không thể dùng để giải thích toàn bộ tính cách hay phong cách tư duy của một người.
Vì sao quan niệm “não trái-não phải” vẫn phổ biến?
Một phần nguyên nhân nằm ở sự thật rằng hai bán cầu não thực sự đảm nhiệm những chức năng khác nhau. Tuy nhiên, sự thật này đã bị hiểu một cách đơn giản thành quan niệm cho rằng con người có thể được chia thành hai nhóm: “thiên não trái” hoặc “thiên não phải”.
Một yếu tố khác khiến quan niệm này tồn tại lâu là “hiệu ứng Barnum”. Tức là khi đã tin mình thuộc nhóm “thiên não trái” hoặc “thiên não phải”, con người có xu hướng chú ý đến những đặc điểm phù hợp với cách phân loại đó và bỏ qua những điều không phù hợp. Điều này có thể khiến họ càng tin rằng cách phân chia này phản ánh đúng tính cách và khả năng của mình.
Trên thực tế, hai bán cầu não phối hợp với nhau trong gần như mọi hoạt động của con người, từ tư duy logic đến sáng tạo. Vì vậy, việc một người được cho là “thiên não trái” hay “thiên não phải” không phải là phương pháp khoa học để giải thích tính cách hoặc khả năng sáng tạo./.
9 thói quen đơn giản giúp cải thiện trí nhớ và tăng cường sức khỏe não bộ
Duy trì trí nhớ và sự minh mẫn kể cả khi tuổi cao hoàn toàn là điều có thể khi bạn duy trì 9 thói quen sống hằng ngày - từ ăn, ngủ, vận động đến việc nuôi dưỡng tinh thần và các mối quan hệ xã hội.
