Hạn Khuống là một trong những hình thức sinh hoạt văn hóa truyền thống độc đáo của người Thái ở Lai Châu, thường được tổ chức vào thời điểm sau vụ thu hoạch, tức khoảng tháng 11 hằng năm.
Khi lúa đã đầy bồ, bản làng no đủ, cũng là lúc trai gái Thái mong chờ lễ hội Hạn Khuống - nơi họ gặp gỡ, giao lưu, hát đối và thể hiện tài năng của mình.
Trước khi lễ hội diễn ra, nam nữ thanh niên trong bản cùng nhau vào rừng chọn và đốn vài cây tre, gỗ để dựng một chiếc sàn ở khu đất trống giữa bản. Sàn này có thể làm bằng tre hoặc gỗ, gọi là Hạn Khuống, trở thành không gian chính để trai gái Thái đến khắp - tức hát đối giao duyên. Đây không chỉ là nơi vui chơi mà còn là nơi gắn kết cộng đồng và tạo cơ hội cho những đôi trẻ tìm hiểu nhau.
Trên sàn Hạn Khuống, người ta chuẩn bị đầy đủ dụng cụ phục vụ sinh hoạt giao duyên. Các cô gái Thái thường mang theo guồng xa quay sợi, bông để cán, khung dệt để dệt vải, cùng các loại chỉ màu để thêu thùa. Một bếp củi cũng được nhóm trên sàn, tạo nên không khí ấm áp và rực sáng trong đêm hội.
Trong khi đó, các chàng trai mang theo lạt xanh, lạt đỏ, lạt trắng để đan hom, đan giỏ hoặc tạo hình các con vật nhỏ nhằm làm quà tặng cho người con gái mình quý mến. Họ còn đem theo ống điếu, đóm bằng tre khô, thuốc lào và nhiều dụng cụ khác để đan chải, làm vợt xúc cá…
Bên cạnh đó, không thể thiếu những nhạc cụ truyền thống như khèn bè, pí pặp, pí thiu, sáo trúc, đàn tính - những âm thanh làm nên linh hồn của Hạn Khuống.
Sàn Hạn Khuống được dựng cao khoảng 1,2 đến 1,5 mét, rộng khoảng 0,6 mét và dài chừng 5 mét. Xung quanh sàn có lan can trang trí hoa văn mang đậm bản sắc Thái. Giữa sàn dựng một cây nêu bằng tre to, giữ nguyên phần ngọn lá, được trang trí bằng nhiều con giống sắc màu rực rỡ. Cây nêu ấy được gọi là “Lắc xáy chính," mang hình ảnh biểu trưng của cây vũ trụ trong quan niệm dân gian. Ở bốn góc sàn, người ta dựng bốn cây tre nhỏ được trang trí đẹp mắt gọi là “Lắc xáy." Mỗi sàn đều có cầu thang lên xuống, gọi là “San bó Hạn Khuống” hay “Sàn hoa Hạn Khuống." Những cô gái đảm nhiệm vai trò chủ sàn là những thiếu nữ xinh đẹp, có đức hạnh và tài hát đối - gọi là “Xao tỏn khuống." Bốn cô ngồi ở bốn góc sàn được gọi là “Xao lắc xáy."
Khi bếp lửa trên sàn bùng cháy, chiếu sáng cả một góc bản cũng là lúc các cô chủ sàn rút thang lên, quay guồng kéo sợi giăng ngang lối lên-xuống. Điều này đánh dấu cuộc thi tài bắt đầu. Những chàng trai muốn bước lên sàn hoa phải vượt qua thử thách bằng cách hát đối và ứng tác với các cô gái. Những bài khắp đối thường lấy từ các truyện thơ Thái nổi tiếng như “Xống chụ xon xao," “Tản chụ xiết xương." Lời ứng tác mềm mại nhưng sắc sảo, thể hiện trí tuệ và tài năng của người hát.
Khi các chàng trai thể hiện tốt và khiến các cô gái hài lòng, các cô sẽ thả thang xuống, đưa tay mời họ lên sàn. Nhưng thử thách chưa dừng lại ở đó. Trên sàn, các cô gái tiếp tục thử tài sự kiên trì và thông minh của các chàng bằng cách không cho ghế ngồi. Chàng trai phải hát xin ghế, rồi hát xin ống điếu thuốc lào… Sau hàng loạt bài khắp xin-đáp ấy, khi được công nhận, họ mới chính thức được hòa vào cuộc vui thâu đêm cùng mọi người.
Trong không khí rộn ràng ấy, nếu đôi nam nữ nào có cảm tình với nhau, họ sẽ tìm đến bên nhau để hát những câu khắp đượm tình, sâu lắng, bày tỏ nỗi lòng. Còn lại, cả sàn hội vẫn tiếp tục rộn ràng trong tiếng cười, tiếng khèn, tiếng sáo. Các cô gái vừa kéo sợi, dệt vải, thêu thùa; các chàng thanh niên thi nhau đan giỏ, đan hom, thổi sáo, đánh đàn tính… Tất cả hòa quyện tạo nên một đêm hội tưng bừng nhưng cũng rất đậm chất trữ tình.
Hạn Khuống có thể kéo dài nhiều ngày liền, với các hoạt động vui chơi đa dạng như tung còn, múa xòe, tó má lẹ, chơi cù… Khi chiều tà buông xuống, sàn Hạn Khuống lại chìm trong ánh lửa ấm áp, trở thành không gian lý tưởng cho những câu hát giao duyên đầy cảm xúc.
Sinh hoạt Hạn Khuống mang giá trị tinh thần sâu sắc, thể hiện tình cảm, tâm hồn và nét văn hóa đặc trưng của người Thái. Đây là sự kết tinh văn hóa của cộng đồng người Thái ở Tây Bắc nói chung và ở Lai Châu nói riêng, bắt nguồn từ đời sống và được thể hiện qua sinh hoạt văn hóa tinh thần giàu cảm xúc. Nhịp sống trên sàn Hạn Khuống giúp con người thêm yêu cuộc sống, yêu bản làng, cảm nhận sự bao dung, nhân ái và vẻ đẹp của tình người - những giá trị bền vững nuôi dưỡng tâm hồn bao thế hệ người Thái./.
Phú Thọ: Độc đáo lễ mừng cơm mới của đồng bào Thái ở Mai Châu
Lễ cúng mừng cơm mới là lời tri ân mùa màng, biểu tượng của văn hóa nông nghiệp lúa nước, là sợi dây gắn kết gia đình, dòng họ, cộng đồng người Thái trong hành trình lao động, gìn giữ bản sắc dân tộc.
