“Mùa ô nhiễm không khí” đang tiếp diễn, kéo theo nỗi lo về sức khỏe và chất lượng sống của người dân Thủ đô. Thực trạng này đặt ra yêu cầu cấp thiết từ việc nhận diện đúng, trúng các nguồn phát thải tĩnh và động, đến nâng cao năng lực quan trắc, dự báo và tăng cường phối hợp liên vùng.
Nhận diện đúng nguồn thải, nâng cao quản lý
Những ngày chất lượng không khí suy giảm, bụi mịn trở thành mối lo thường trực đối với người dân Hà Nội. Không chỉ xuất hiện trên những tuyến đường đông đúc, bụi còn bám trên các bề mặt trong nhà, khiến việc vệ sinh, bảo vệ sức khỏe trở thành công việc hằng ngày của nhiều gia đình.
Đặc biệt, trong giai đoạn "mùa ô nhiễm" từ tháng Chín năm trước đến tháng Tư năm sau, tình trạng ô nhiễm thường diễn biến phức tạp.
Theo Phó Cục trưởng Cục Môi trường Lê Hoài Nam, bụi mịn PM2.5 là chất ô nhiễm chính tại Hà Nội. Nồng độ PM2.5 trung bình năm giai đoạn 2023-2025 ở mức 47-48 µg/Nm³, cao gấp 1,5-2 lần giới hạn quy chuẩn. Khoảng 1/3 số ngày trong năm ghi nhận nồng độ PM2.5 vượt giới hạn trung bình 24 giờ.
Kết quả kiểm kê giai đoạn 2023-2025 cho thấy, các nguồn phát thải bụi mịn PM2.5 khá đa dạng. Trong cơ cấu nguồn gây ô nhiễm được thống kê, giao thông vận tải chiếm khoảng 23%; hoạt động xây dựng và bụi đường chiếm 20%; công nghiệp chiếm 10%; đốt mở, bao gồm đốt rác và phụ phẩm nông nghiệp, chiếm 12%; bụi thứ cấp hình thành từ các khí ô nhiễm chiếm 27%.
Khối lượng phát thải ước tính hằng năm, cũng cho thấy quy mô đáng kể của áp lực môi trường, với 24.169 tấn bụi PM2.5; 30.072 tấn bụi PM10 và 526.264 tấn CO. Những số liệu này cho thấy việc kiểm soát ô nhiễm không thể chỉ tập trung vào một lĩnh vực mà cần có giải pháp phù hợp với từng nguồn thải.
Tại hội nghị tập huấn “Hiểu đúng về ô nhiễm không khí - Từ nhận thức tới hành động” do Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội tổ chức gần đây, các chuyên gia cũng đã nhấn mạnh yêu cầu nhận diện, lượng hóa nguồn phát thải để nâng cao hiệu quả quản lý chất lượng không khí.
Theo Giáo sư, Tiến sỹ Hoàng Xuân Cơ, Hội Kinh tế Môi trường Việt Nam, bước đầu tiên trong quản lý chất lượng không khí là xác định đúng đặc điểm nguồn thải và tác động. Bên cạnh các hoạt động của con người như giao thông, sản xuất công nghiệp, xây dựng, nông nghiệp và sinh hoạt, một số quá trình tự nhiên như cháy rừng, đốt sinh khối cũng có thể góp phần phát sinh chất ô nhiễm. Đáng lo ngại, bụi mịn PM2.5 có khả năng đi sâu vào phổi, liên quan đến các vấn đề về hô hấp và tim mạch.
Do đó, ông Cơ đề xuất tăng cường kiểm kê khí thải, quản lý nguồn thải và từng bước xây dựng cơ sở dữ liệu đầy đủ, có hệ thống. Trong đó, việc nắm rõ nguồn phát thải tại từng xã, phường sẽ giúp thành phố tổng hợp thông tin, xác định các khu vực, lĩnh vực cần ưu tiên kiểm soát, qua đó xây dựng giải pháp giảm phát thải sát với thực tế.
Ngoài ra, tăng cường quan trắc và năng lực dự báo cũng là yêu cầu quan trọng. Phó Giáo sư-Tiến sỹ Lý Bích Thủy, Đại học Bách khoa Hà Nội, cho rằng quản lý giúp thu thập dữ liệu thông qua trạm mặt đất, cảm biến chi phí thấp và dữ liệu vệ tinh. Trong khi kiểm kê phát thải cung cấp thông tin về lượng phát thải từ nguồn chính.
Từ nền dữ liệu trên, mô hình lan truyền có thể được sử dụng để ước tính nồng độ chất ô nhiễm trong môi trường xung quanh, dựa trên dữ liệu khí tượng và nguồn phát thải. Mô hình tiếp nhận cũng hỗ trợ xác định mức độ đóng góp của các nguồn đối với nồng độ chất ô nhiễm tại một điểm.
Thúc đẩy giải pháp đồng bộ, phối hợp liên vùng
Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, cải thiện không khí không chỉ là nhiệm vụ về môi trường, sức khỏe cộng đồng mà còn gắn chặt với quá trình chuyển đổi xanh, giảm phát thải khí nhà kính và thực hiện cam kết Net Zero.
Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Lê Trọng Yên, cho biết Kết luận số 75-KL/TW ngày 28/7/2026 Hội nghị lần thứ ba Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV về bảo vệ môi trường và chủ động ứng phó với biến đổi khí hậu trong thời kỳ mới, đã xác định giải quyết ô nhiễm không khí là một nhiệm vụ trọng tâm, tạo định hướng quan trọng cho công tác khắc phục và cải thiện chất lượng không khí.
Do vậy, để cải thiện tình trạng ô nhiễm không khí, cần tập trung tìm kiếm các giải pháp về công nghệ, kỹ thuật và nguồn lực tài chính để kiểm soát các nguồn gây ô nhiễm, kiềm chế sự gia tăng; từng bước khắc phục tình trạng ô nhiễm môi trường không khí trong các lĩnh vực giao thông, năng lượng, công nghiệp, xây dựng, nông nghiệp, nhất là tại Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh.
Ông Yên cũng nhấn mạnh sự đồng hành của các bộ, ngành, địa phương, cơ quan trong nước, tổ chức quốc tế, chuyên gia và nhà khoa học sẽ góp phần thiết thực vào nỗ lực chung nhằm xây dựng môi trường an toàn, trong lành và phát triển bền vững.
Cụ thể hóa định hướng trên, đại diện Cục Môi trường cho biết, sau khi Kết luận số 75-KL/TW được ban hành, Chính phủ đã ban hành Nghị quyết số 208/NQ-CP về Chương trình hành động thực hiện kết luận, trong đó đặt ra nhiệm vụ tập trung giải quyết ô nhiễm không khí tại Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh và các đô thị lớn.
Cùng với đó, việc sửa đổi Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 cũng được xác định là một trong những hướng đi quan trọng nhằm nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước. Dự thảo luật sửa đổi một số quy định về kiểm kê, đánh giá, dự báo chất lượng không khí; kế hoạch quản lý chất lượng không khí cấp quốc gia và cấp tỉnh; bổ sung quy định về vùng phát thải thấp như nguyên tắc thiết lập, tiêu chí thiết lập, biện pháp kiểm soát phát thải trong vùng phát thải thấp, thẩm quyền và trách nhiệm quản lý.
Một yêu cầu quan trọng khác là tăng cường phối hợp giữa các địa phương, bởi ô nhiễm không khí không dừng lại ở ranh giới hành chính. Do đó, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang xây dựng quy chế phối hợp và các biện pháp quản lý chất lượng môi trường không khí liên vùng, liên tỉnh đối với các tỉnh phía Bắc, dự kiến trình Thủ tướng Chính phủ trong tháng 10/2026. Định hướng này nhằm thiết lập cơ chế phối hợp khi xảy ra ô nhiễm không khí nghiêm trọng trên phạm vi liên vùng, liên tỉnh, trong đó có trường hợp chỉ số AQI vượt 300 trong ba ngày liên tục.
Bộ cũng đã trình Thủ tướng Chính phủ xem xét thành lập Ban Chỉ đạo quốc gia về khắc phục ô nhiễm không khí nhằm tăng cường điều phối, huy động nguồn lực và thúc đẩy triển khai các giải pháp thống nhất...
Người dân mong giải pháp sát thực tiễn
Với những người sinh sống lâu năm tại Hà Nội, sự thay đổi của chất lượng không khí thể hiện qua những điều rất gần gũi trong đời sống thường nhật.
Bà Đặng Thị Điệp, 63 tuổi, ở Cầu Giấy, cho biết khoảng 20 năm trước, bà chưa cảm nhận tình trạng ô nhiễm không khí nghiêm trọng như hiện nay. Theo thời gian, hoạt động xây dựng, mật độ phương tiện giao thông và sản xuất gia tăng khiến bụi bặm xuất hiện thường xuyên hơn.
“Trong nhà cũng thế, chỉ cần không vệ sinh một bữa là bám đầy bụi. Thế nên ra ngoài, lúc nào bà cũng đeo khẩu trang,” bà Điệp chia sẻ.
Theo bà Điệp, ý thức của mỗi người có vai trò quan trọng trong việc giữ gìn môi trường, từ dọn dẹp sạch sẽ sau khi làm việc đến hạn chế những hành vi phát sinh bụi, khói. Tuy nhiên, dù đã sống lâu năm tại Thủ đô, bà vẫn lo ngại trước tình trạng ô nhiễm kéo dài, nhất là những ngày thời tiết khô nóng.
Nỗi lo ấy cũng hiện hữu với những người trẻ thường xuyên di chuyển trên đường. Chị Hương Thảo, ở Long Biên, cho biết trung bình mỗi ngày chị đi khoảng 15-20km quanh Hà Nội. Vào mùa ô nhiễm, chất lượng không khí tại nhiều khu vực, nhất là nơi có mật độ giao thông cao, rất đáng lo ngại.
Theo chị Thảo, ngoài khói bụi từ phương tiện giao thông, bụi đường, hoạt động đốt rác và sửa chữa công trình, vỉa hè cũng góp phần khiến môi trường không khí bị ảnh hưởng. Chị cảm nhận hệ hô hấp của mình ngày càng yếu đi, đồng thời cho rằng ô nhiễm không khí còn tác động đến tinh thần, khiến người dân không thoải mái khi phải thường xuyên hoạt động ngoài trời.
“Tất nhiên, thay đổi chất lượng không khí ở Hà Nội sẽ là cuộc chiến rất dài. Do vậy, các cơ quan có thẩm quyền cần có những hành động, chính sách thiết thực hơn để giảm thiểu tình trạng ô nhiễm hiện tại,” chị Thảo kiến nghị.
Cùng chung mối lo, em Thùy Dương, 17 tuổi ở Thanh Xuân, cho biết có những ngày bầu trời mù mịt, các tòa nhà ở xa khó nhìn rõ, tạo cảm giác ngột ngạt. Theo Thùy Dương, người dân cần chủ động theo dõi chất lượng không khí, hạn chế hoạt động ngoài trời khi mức độ ô nhiễm cao. Tuy nhiên, những biện pháp tự bảo vệ chỉ có thể giảm bớt phần nào nguy cơ, không thể thay thế việc kiểm soát các nguồn phát thải.
Vì thế, Thùy Dương bày tỏ mong thành phố Hà Nội sẽ có giải pháp quyết liệt hơn để kiểm soát bụi từ công trình xây dựng, khí thải phương tiện và hoạt động sản xuất; đồng thời phát triển giao thông công cộng, cung cấp thông tin chất lượng không khí thường xuyên, dễ hiểu để người dân chủ động điều chỉnh sinh hoạt.
Từ những lo ngại trong đời sống thường ngày đến các yêu cầu về quản lý, bài toán ô nhiễm không khí tại Hà Nội cho thấy không thể chỉ trông chờ vào việc người dân đeo khẩu trang hay hạn chế ra đường.
Điều quan trọng hơn là nhận diện đúng nguồn thải, kiểm soát phát sinh ô nhiễm ngay từ đầu, nâng cao năng lực dự báo và tổ chức thực hiện các giải pháp một cách nhất quán, liên tục. Khi trách nhiệm của cơ quan quản lý, doanh nghiệp và cộng đồng được cụ thể hóa bằng hành động thực chất, mục tiêu cải thiện chất lượng không khí mới có thể từng bước trở thành chuyển biến rõ ràng trong cuộc sống của người dân Thủ đô./.