Chiến tranh đã lùi xa hơn nửa thế kỷ, nhưng với hàng nghìn gia đình, hành trình tìm kiếm người thân hy sinh vẫn chưa khép lại.
Những địa danh xưa đã đổi thay, nhân chứng ngày một ít đi, nhiều thông tin chỉ còn trong ký ức. Có nơi lực lượng tìm kiếm đã nhiều lần khảo sát, sử dụng thiết bị kỹ thuật nhưng vẫn chưa tìm thấy hài cốt.
Lần theo những dấu tích chiến tranh còn sót lại
Theo Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Tây Ninh, hồ sơ kết luận địa bàn xác định tỉnh có 21.914 liệt sỹ được chôn cất ban đầu, trong đó 15.479 liệt sỹ đã được tìm kiếm, quy tập, còn 6.435 liệt sỹ chưa tìm kiếm, quy tập được. Toàn tỉnh hiện có 19 nghĩa trang với 59.662 mộ liệt sỹ, trong đó 18.593 mộ chưa xác định được thông tin.
Từng là địa bàn chiến đấu ác liệt, nơi nhiều lực lượng chiến đấu và hy sinh, Tây Ninh còn lưu giữ những dấu tích chiến tranh nằm sâu trong lòng đất. Qua nhiều thập niên, địa hình thay đổi, đất đai được khai phá, canh tác, xây dựng, khiến những dấu mốc chôn cất liệt sỹ không còn nguyên vẹn. Lực lượng tìm kiếm phải lần theo hồ sơ, bản đồ, lời kể của nhân chứng và đối chiếu với thực địa đã đổi thay.
Giai đoạn 1 Chiến dịch 500 ngày đêm tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sỹ ghi nhận những kết quả bước đầu tại Tây Ninh.
Các lực lượng tiếp nhận 76 thông tin về liệt sỹ, khảo sát và kết luận 20 thông tin, đào tìm tại 14 vị trí, quy tập được 11 hài cốt liệt sỹ.
Từ đầu năm 2026 đến nay, toàn tỉnh đã quy tập 15 hài cốt liệt sỹ; 6 vị trí tiếp tục được tìm kiếm. Tại Campuchia, từ ngày 15/10/2025 đến 20/10/2026, ba Đội K70, K71 và K73 trải qua 174 ngày tìm kiếm, đào tìm 379 vị trí, quy tập 694 hài cốt liệt sỹ đưa về nước an táng.
Đằng sau những kết quả ấy là không ít cuộc tìm kiếm kéo dài nhưng chưa có lời giải.
Đại tá Bùi Đăng Ninh, Chính ủy Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Tây Ninh, trăn trở khi nhiều khu vực đã có thông tin, các đơn vị sử dụng radar, khoan thăm dò và nhiều biện pháp kỹ thuật nhưng vẫn chưa tìm thấy hài cốt. Những manh mối còn lại có thể mở ra hướng tìm kiếm, song chưa phải lúc nào cũng đủ để xác định chính xác nơi an nghỉ của liệt sỹ.
Theo Trung tá Dương Xuân Hùng, Phó Đội trưởng Đội K71, từ năm 2000 đến nay, đơn vị đã quy tập 4.016 hài cốt liệt sỹ, gồm 3.792 hài cốt tại Campuchia và 224 hài cốt trong tỉnh. Riêng năm 2026, đơn vị quy tập 298 hài cốt, trong đó có 286 hài cốt tại Campuchia và 12 hài cốt trong tỉnh.
Khó khăn lớn nhất là thời gian không chờ đợi. Những người từng trực tiếp chiến đấu, chứng kiến đồng đội hy sinh hoặc tham gia chôn cất nay đã cao tuổi, trí nhớ suy giảm, nhiều người không còn. Có thông tin chỉ lưu lại qua một địa danh cũ, một bờ đất hay lời kể về trận đánh hàng chục năm trước. Khi nhân chứng ra đi, manh mối tìm kiếm cũng có thể mất theo.
Địa hình thực địa tiếp tục đặt ra nhiều trở ngại. Những khu vực nghi có hài cốt nằm trong rừng, vùng trũng ngập nước hoặc đất sản xuất của người dân; một số nơi còn nguy cơ bom mìn, vật liệu nổ. Dấu vết chôn cất bị xáo trộn qua nhiều năm khiến có những điểm lực lượng phải đào tìm nhiều ngày vẫn chưa có kết quả.
Tại Campuchia, các đội còn đối mặt với địa bàn phức tạp, rào cản ngôn ngữ và nguồn tin chưa chính xác.
Thượng tá Trần Hùng Cường, Chính trị viên Đội K73, cho biết đơn vị đã quy tập hơn 3.000 hài cốt liệt sỹ qua các giai đoạn. Tuy nhiên, nhân chứng ngày càng già yếu hoặc qua đời, trong khi việc tiếp cận, vận động người dân cung cấp thông tin tại một số địa bàn còn hạn chế.
Trước những khó khăn đó, thu thập và xác minh thông tin trở thành khâu then chốt. Mỗi lời kể cần được đối chiếu với hồ sơ đơn vị, danh sách liệt sỹ, sơ đồ mộ chí và hiện trạng địa hình. Những nguồn tin chưa thống nhất phải tiếp tục xác minh; vị trí có căn cứ rõ ràng được ưu tiên khảo sát, thăm dò. Mỗi manh mối được kiểm chứng là thêm một cơ hội đưa hành trình tìm kiếm đến gần hơn với kết quả.
Không để những thông tin còn lại rơi vào quên lãng
Để nâng cao hiệu quả tìm kiếm, quy tập, bên cạnh nỗ lực của các lực lượng chuyên trách, Tây Ninh chú trọng phát huy vai trò của chính quyền cơ sở và người dân trong cung cấp, lưu giữ thông tin. Những lời kể, ký ức của nhân chứng cần được ghi nhận kịp thời trước khi thời gian làm phai mờ những dấu tích cuối cùng.
Đội K71 đề xuất mỗi xã, phường có đầu mối tiếp nhận, xác minh thông tin, phối hợp với lực lượng quân sự, Hội Cựu chiến binh, Hội Cựu Thanh niên xung phong, các ban liên lạc truyền thống và thân nhân liệt sỹ. Những nhân chứng cao tuổi, sức khỏe yếu cần được ưu tiên gặp gỡ; lời kể được ghi âm, ghi hình, lập biên bản để lưu giữ lâu dài. Hồ sơ chiến đấu, lịch sử địa phương, bản đồ chiến trường và danh sách liệt sỹ cần được rà soát, cập nhật vào cơ sở dữ liệu chung có bản đồ và tọa độ.
Mỗi vị trí dự kiến đào tìm cần được kiểm chứng từ ít nhất hai nguồn độc lập. Các lực lượng phối hợp với nhân chứng và chính quyền cơ sở kiểm tra thực địa, đánh giá độ tin cậy trước khi triển khai. Cùng với ứng dụng khoa học, công nghệ, công tác tuyên truyền, vận động người dân cung cấp thông tin cần được đẩy mạnh, bởi đôi khi một chi tiết tưởng chừng nhỏ trong ký ức gia đình cũng có thể trở thành manh mối quý giá.
Bên cạnh tìm kiếm, quy tập, việc xác định danh tính những liệt sỹ đã được an táng nhưng chưa rõ thông tin cũng rất cấp thiết.
Toàn tỉnh có 18.593 mộ chưa xác định danh tính, trong đó 15.336 mộ đủ điều kiện lấy mẫu. Với 343 hài cốt liệt sỹ mới quy tập, có 337 trường hợp đủ điều kiện lấy mẫu.
Ngày 14/9/2026, tỉnh bàn giao 15.673 mẫu hài cốt liệt sỹ phục vụ giám định ADN theo kế hoạch.
Công an tỉnh cũng đã thu nhận 5.751 mẫu ADN thân nhân của hơn 4.000 liệt sỹ chưa xác định được danh tính.
Mỗi mẫu ADN được thu nhận, mỗi hồ sơ được đối chiếu là thêm một nỗ lực nối lại mối liên hệ giữa người đã khuất và gia đình. Đằng sau công việc chuyên môn ấy là mong mỏi của những người đã chờ đợi hàng chục năm để biết người thân hy sinh ở đâu, được an táng nơi nào.
Phó Chủ tịch Ủy ban Nhân dân tỉnh Tây Ninh Phạm Tấn Hòa khẳng định tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sỹ là nhiệm vụ chính trị quan trọng. Giai đoạn 1 Chiến dịch 500 ngày đêm và nhiệm vụ năm 2026 đạt kết quả thiết thực, nhưng khối lượng công việc còn rất lớn, trong khi lực lượng, phương tiện, kinh phí và điều kiện bảo đảm vẫn khó khăn.
Ông Phạm Tấn Hòa nhấn mạnh đây là “mệnh lệnh từ trái tim,” đòi hỏi sự vào cuộc của cả hệ thống chính trị, phối hợp đồng bộ giữa các cơ quan, địa phương và các Đội K. Công tác vận động nhân dân cung cấp thông tin cần được đẩy mạnh; quá trình khảo sát, đào tìm phải tuân thủ quy định, làm tốt công tác dân vận và bảo đảm an toàn.
Trong giai đoạn 2 của Chiến dịch 500 ngày đêm, mỗi Đội K của Tây Ninh phấn đấu quy tập 100 hài cốt liệt sỹ; năm 2027, mỗi đội đặt mục tiêu tìm kiếm, quy tập 150 hài cốt liệt sỹ tại Campuchia. Tỉnh hướng tới dịp kỷ niệm 80 năm Ngày Thương binh-liệt sỹ, ngày 27/7/2027, kết luận 100% thông tin về liệt sỹ, mộ liệt sỹ trên địa bàn. Để đạt mục tiêu, việc khẩn trương thu thập, xác minh thông tin và phối hợp giữa các lực lượng là yếu tố quyết định.
Những nỗ lực ấy hướng đến mong mỏi giản dị mà day dứt của các gia đình liệt sỹ: biết người thân đang nằm lại nơi đâu.
Ông Lê Văn Xem, em họ liệt sỹ Huỳnh Văn Quên, xã Vàm Cỏ, tỉnh Tây Ninh cho rằng Chiến dịch 500 ngày đêm là chủ trương rất ý nghĩa của Đảng, Nhà nước, giúp các gia đình có thêm hy vọng tìm lại người thân sau nhiều năm mong ngóng. Với ông, giá trị của chiến dịch không chỉ ở số hài cốt được tìm thấy, mà còn ở việc những người đã hy sinh được tìm lại danh tính, những gia đình được biết nơi người thân an nghỉ, để nỗi chờ đợi kéo dài suốt hàng chục năm có cơ hội khép lại.
Đó cũng là suy nghĩ của ông Ngô Quang Nhị, em liệt sỹ Ngô Đĩnh Hạ ở phường Long An, tỉnh Tây Ninh. Ông Nhị đồng tình với Chiến dịch 500 ngày đêm bởi đây là việc làm thiết thực, đáp ứng mong mỏi của những gia đình vẫn chưa biết hài cốt người thân đang ở đâu. Sự đồng hành của người dân cũng góp phần giữ lại những thông tin quý giá, tiếp sức cho lực lượng tìm kiếm trên hành trình còn nhiều gian khó.
Từ niềm vui của gia đình ông Xem đến nỗi mong chờ của những gia đình như ông Nhị, hành trình tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sỹ vẫn tiếp tục, với mong muốn đưa những người đã hy sinh trở về và không để sự chờ đợi của thân nhân chìm vào quên lãng.
Ở Tây Ninh, hành trình ấy vẫn tiếp tục giữa những vùng đất đã đổi thay, những manh mối còn dang dở và những cuộc tìm kiếm chưa có kết quả. Khi nhân chứng ngày càng ít đi, việc thu thập, xác minh, lưu giữ thông tin càng trở nên cấp thiết. Bởi tìm lại hài cốt liệt sỹ không chỉ là công việc của hôm nay, mà còn là trách nhiệm với những người đã hy sinh và với những gia đình vẫn đau đáu chờ ngày tìm được người thân./.