Nguyễn Huy Thiệp là một tượng đài của văn học Việt Nam trong thế kỷ 20. Kể từ sau khi ông ra đi, văn đàn vẫn đang tìm kiếm những Nguyễn Huy Thiệp mới.
Đó là nhận định của nhà văn Mai Anh Tuấn trong buổi tọa đàm “Nguyễn Huy Thiệp và văn nghiệp để lại” diễn ra vào tối 24/4 tại Hà Nội.
Theo nhà văn Mai Anh Tuấn, kể từ khi Nguyễn Huy Thiệp xuất hiện trên văn đàn đổi mới, đến nay đã hơn 40 năm trôi qua, sự nghiệp của ông vẫn là đỉnh cao của văn học Việt Nam sau thế kỷ 20. Ông góp công lớn khi đã “cất tiếng nói” để quốc tế biết đến văn chương Việt Nam.
“Các tác phẩm của ông đặt ra vấn đề về con người, số phận, tư tưởng…, là chủ đề lớn của lý luận phê bình, thu hút nhiều người lựa chọn để nghiên cứu. Văn chương của ông là đỉnh cao và cũng là thử thách với giới nghiên cứu và sáng tác hậu thế,” nhà văn Mai Anh Tuấn nói.
Với cá nhân nhà văn Mai Anh Tuấn thì văn Nguyễn Huy Thiệp mang đến nhận thức quan trọng: Thế nào là một tác phẩm văn học lớn-một tác giả lớn?
“Tôi cho rằng đó là khi tác giả-tác phẩm luôn mời gọi sự đọc của độc giả cả đại chúng và hàn lâm, và như thế việc đọc không bao giờ kết thúc,” nhà văn Mai Anh Tuấn bày tỏ.
Trong khuôn khổ tọa đàm, Công ty Văn hóa và Truyền thông Nhã Nam cùng gia đình nhà văn Nguyễn Huy Thiệp cũng thực hiện một trưng bày chuyên đề "Bản thảo, gốm và tác phẩm Nguyễn Huy Thiệp."
Đây là dịp để công chúng một lần nữa nhìn lại, đánh giá và vinh danh văn chương Nguyễn Huy Thiệp, tác giả xuất sắc bậc nhất của văn học Việt Nam hiện đại. Đây cũng là lần đầu tiên một trưng bày quy mô nhỏ về Nguyễn Huy Thiệp tổ chức kéo dài nhiều ngày, giúp bạn đọc có cơ hội được quan sát, nhìn ngắm bút tích, một số bản thảo và “lược sử” in ấn, xuất bản tác phẩm Nguyễn Huy Thiệp ở trong nước và quốc tế.
Nhà phê bình Phạm Xuân Nguyên vẫn nhớ về khoảnh khắc tác phẩm "Tướng về hưu" đã làm chao đảo cả văn đàn Việt Nam. Tại Đại hội Hội Nhà văn Việt Nam lần thứ tư năm 1989, khi bước vào giờ nghỉ giải lao, mọi người nháo nhác muốn đi xem Nguyễn Huy Thiệp là ông nào. Nhưng không một ai hay. Mãi sau này, nhà phê bình Phạm Xuân Nguyên mới biết rõ được.
Cuối năm 1979, sau gần 10 năm dạy học ở Sơn La, Nguyễn Huy Thiệp quay lại Hà Nội, làm nhân viên nhà xuất bản Giáo dục. Tháng 5/1986, Nguyễn Huy Thiệp đăng hai truyện ngắn đầu tiên trên báo Văn nghệ: “Nàng Sinh” và “Cô Mỵ.” Năm 1987, Nguyễn Huy Thiệp có thêm “Những truyện kể bất tận của thung lũng Hua Tát” và “Huyền thoại phố phường” được đăng trên Văn nghệ. Nhưng tất cả mọi sự chú ý, dư luận và là nguyên cớ của “hiện tượng Nguyễn Huy Thiệp” chỉ thực sự bắt đầu khi truyện "Tướng về hưu" xuất hiện trên tuần báo này, ra ngày 20/6/1987.
Nhà phê bình Phạm Xuân Nguyên đánh giá Nguyễn Huy Thiệp là nhà văn lớn, tạo "cú hích" trên văn đàn Việt Nam cuối thế kỷ 20.
"Nói không quá, sau Nguyễn Huy Thiệp, người ta không thể viết văn như trước. Văn chương của ông độc đáo, thách thức sự đọc của công chúng, văn giới. Dù số lượng không nhiều, chỉ hơn 50 truyện, ông được tôn là vua truyện ngắn nhờ giá trị tác phẩm," ông Phạm Xuân Nguyên nói./.
Từ Nguyễn Huy Thiệp, ngọn gió Hua Tát vẫn thổi mãi trong lòng bạn văn
Ngoài truyện ngắn và kịch, Nguyễn Huy Thiệp còn công bố năm tiểu luận văn chương quan trọng nhất của mình: “Một góc sơ suất trong thế giới nội tâm của nhà văn” (1989); “Khoảng trống ai lấp được trong tư tưởng nhà văn” (1990); “Nhà văn và bốn trùm Mafia” (1991); “Con đường của nhà thơ” (1992); “Con đường văn học” (1992).
Tháng 3/1992, ông xin thôi việc ở cơ quan nhà nước. Giai đoạn sau này ông có những tác phẩm chịu ảnh hưởng của tư tưởng Phật giáo Nam tông và văn hóa dân gian Việt Nam: “Hoa sen nở ngày 29 tháng 4” (1994), “Thương cho cả đời bạc” (1996), “Chăn trâu cắt cỏ” (1996), “Sống dễ lắm” (2000), “Chuyện ông Móng” (2001), “Những tiếng lòng líu la líu lo” (2004), “Chuyện bà Móng” (2004), “Cánh buồm nâu thuở ấy" (2004), “Vong bướm” (2012)…
Tác phẩm Nguyễn Huy Thiệp cũng được dịch, xuất bản ở nhiều quốc gia trên thế giới như Pháp, Mỹ, Đức, Italy, Thụy Điển, Nhật, Hàn Quốc…
Nguyễn Huy Thiệp đã công bố 56 truyện ngắn, 5 tiểu thuyết, 12 vở kịch và gần 50 tiểu luận, tạp văn/tạp bút. Ông được vinh danh với nhiều giải thưởng uy tín: Giải thưởng Hội Nhà văn Hà Nội (2006), Huân chương Văn học Nghệ thuật Pháp (2008), Nonino Risit d'Âur (Ý), giải thưởng Nhà nước về Văn học Nghệ thuật (2022).
