Trong bối cảnh môi trường quốc tế và khu vực đang biến động nhanh và phức tạp, Hội nghị cấp cao Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) lần thứ 48 tại Philippines (7-8/5) không chỉ tập trung xử lý các thách thức trước mắt mà còn mang ý nghĩa bản lề, mở đầu cho giai đoạn hiện thực hóa Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2045.
Đây là dấu mốc định hình hướng đi dài hạn của khu vực trong nhiều thập niên tới.
Trong dòng chảy đó, vai trò của Việt Nam đang nổi lên với những chuyển động rõ nét: từ một thành viên “tích cực tham gia” sang một “nhân tố đồng kiến tạo,” góp phần định hình các ưu tiên chiến lược và cách tiếp cận phát triển của ASEAN trong giai đoạn mới.
Gắn kết tầm nhìn với hành động thực tiễn
Ngay từ giai đoạn hình thành ý tưởng ASEAN 2045, Việt Nam đã chủ động tham gia sâu vào quá trình thảo luận, đóng góp nhiều đề xuất nhằm bảo đảm tính thực chất, khả thi và cân bằng lợi ích giữa các quốc gia thành viên.
Điểm nhất quán trong cách tiếp cận của Việt Nam là đặt trọng tâm vào củng cố đoàn kết nội khối, nâng cao năng lực tự cường và giảm thiểu nguy cơ phân mảnh trong bối cảnh cạnh tranh địa chính trị ngày càng gia tăng.
Đáng chú ý, Việt Nam không dừng lại ở việc tham gia định hướng, mà chủ động thúc đẩy việc gắn kết tầm nhìn dài hạn với các hành động cụ thể. Đây là yếu tố then chốt, bởi một trong những thách thức lớn của ASEAN lâu nay là khoảng cách giữa cam kết và thực thi. Việc thu hẹp khoảng cách này không chỉ nâng cao hiệu quả hợp tác mà còn củng cố uy tín và vai trò trung tâm của ASEAN trong cấu trúc khu vực.
Khi các cú sốc bên ngoài ngày càng gia tăng, đặc biệt là tác động lan tỏa từ xung đột Trung Đông đối với chuỗi cung ứng năng lượng toàn cầu, Việt Nam đã thể hiện vai trò chủ động khi đề xuất các sáng kiến tăng cường khả năng chống chịu của ASEAN. Một trong những ý tưởng đáng chú ý là xây dựng quỹ dự trữ chiến lược về xăng dầu của ASEAN, hướng tới cách tiếp cận an ninh năng lượng mang tính tập thể, giảm phụ thuộc vào các nguồn cung bên ngoài.
Song song với đó, Việt Nam tích cực thúc đẩy hợp tác năng lượng nội khối, trong đó có phối hợp với Singapore phát triển Lưới điện ASEAN thông qua nghiên cứu kỹ thuật và hệ thống cáp ngầm xuyên biên giới. Nếu được hiện thực hóa, đây sẽ là nền tảng cho một thị trường năng lượng khu vực tích hợp – yếu tố then chốt để bảo đảm ổn định nguồn cung và hỗ trợ quá trình chuyển đổi sang năng lượng sạch.
Một điểm mới đáng chú ý trong tư duy của Việt Nam là mở rộng phạm vi hợp tác ASEAN ra ngoài khu vực.
Trước những diễn biến phức tạp tại Trung Đông ảnh hưởng trực tiếp đến công dân ASEAN, Việt Nam đã đề xuất cơ chế phối hợp lãnh sự giữa các nước thành viên nhằm tăng cường bảo hộ công dân tại nước thứ ba. Đây là bước tiến quan trọng, góp phần hiện thực hóa khái niệm “Cộng đồng ASEAN” theo hướng mang lại lợi ích thiết thực cho người dân.
Nhân tố dung hòa và duy trì đồng thuận
Trong bối cảnh Đông Nam Á chịu tác động ngày càng sâu sắc từ cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn, việc duy trì đoàn kết và thống nhất nội khối trở thành điều kiện tiên quyết để ASEAN giữ vững vai trò trung tâm. Trong tiến trình đó, Việt Nam nổi lên như một nhân tố dung hòa quan trọng.
Việt Nam kiên trì cách tiếp cận cân bằng, linh hoạt nhưng nhất quán về nguyên tắc, đặc biệt là nguyên tắc đồng thuận, không can thiệp và giải quyết tranh chấp bằng biện pháp hòa bình trên cơ sở luật pháp quốc tế. Đây là “chất keo” giúp các quốc gia thành viên, dù có khác biệt về lợi ích, vẫn có thể tìm được tiếng nói chung.
Vai trò này thể hiện rõ trong các vấn đề nhạy cảm như Biển Đông hay khủng hoảng Myanmar, khi Việt Nam thường lựa chọn cách tiếp cận đề cao đối thoại, thu hẹp khoảng cách quan điểm và thúc đẩy đồng thuận nội khối. Đồng thời, cách tiếp cận này còn góp phần củng cố vị thế đàm phán tập thể của ASEAN trong quan hệ với các đối tác bên ngoài.
Trong lĩnh vực kinh tế-thương mại, trước các biện pháp gây sức ép từ bên ngoài, Việt Nam thể hiện rõ quan điểm ủng hộ hợp tác, tránh đối đầu và khuyến khích ASEAN phối hợp hành động thay vì phản ứng đơn lẻ. Cách tiếp cận này phản ánh tư duy chiến lược dài hạn: tăng cường nội lực để giảm thiểu rủi ro, thay vì bị cuốn vào các vòng xoáy cạnh tranh.
Ở góc độ này, Việt Nam không chỉ là một thành viên tích cực, mà còn đóng vai trò như một “người điều phối chiến lược,” góp phần định hình phản ứng chung của ASEAN theo hướng ổn định và bền vững.
Động lực thúc đẩy liên kết kinh tế
Đối với trụ cột kinh tế, Việt Nam tiếp tục là một trong những động lực thúc đẩy liên kết thông qua mở rộng thương mại, đầu tư và kết nối hạ tầng. Không chỉ thực thi các cam kết, Việt Nam còn chủ động đề xuất các sáng kiến mới trong các lĩnh vực then chốt như chuỗi cung ứng, năng lượng và hạ tầng số.
Việt Nam cũng đóng vai trò tích cực trong việc thu hẹp khoảng cách phát triển, đặc biệt thông qua điều phối Sáng kiến Hội nhập ASEAN (IAI). Thông qua thúc đẩy kết nối logistics, kinh tế số và hạ tầng, Việt Nam góp phần bảo đảm tiến trình hội nhập diễn ra bao trùm hơn, giảm nguy cơ phân hóa – yếu tố có thể làm suy yếu đoàn kết nội khối.
Đáng chú ý, các đề xuất của Việt Nam phù hợp với xu hướng chuyển đổi của nền kinh tế khu vực, nơi công nghệ số, năng lượng sạch và kết nối hạ tầng đang trở thành động lực tăng trưởng mới. Điều này cho thấy tầm nhìn về một ASEAN không chỉ liên kết về chính sách mà còn gắn kết sâu về cấu trúc kinh tế và hạ tầng.
Dấu ấn Việt Nam ngày càng rõ nét
Theo Tổng Thư ký ASEAN Kao Kim Hourn, Việt Nam là một thành viên quan trọng và mang tính xây dựng trong hơn 30 năm qua, với những đóng góp nổi bật trên cả ba trụ cột: chính trị-an ninh, kinh tế và văn hóa-xã hội.
Trong bối cảnh ASEAN triển khai Tầm nhìn 2045, vai trò của Việt Nam được kỳ vọng sẽ tiếp tục gia tăng. Tổng Thư ký ASEAN Kao Kim Hourn cho rằng, với việc Thủ tướng Lê Minh Hưng lần đầu tham dự Hội nghị cấp cao ASEAN trên cương vị người đứng đầu chính phủ, Ban Lãnh đạo mới của Việt Nam tiếp tục thể hiện sự ổn định và tầm nhìn chiến lược, tạo nền tảng cho những đóng góp sâu rộng hơn vào tiến trình chung của khu vực.
Từ góc nhìn đối tác, Đại sứ New Zealand tại ASEAN Joanna Anderson đánh giá cao vai trò điều phối linh hoạt của Việt Nam, đặc biệt trong các vấn đề an ninh năng lượng và kinh tế.
Trong khi đó, Đại sứ Indonesia tại ASEAN Derry Aman nhấn mạnh Việt Nam là nhân tố gắn kết, luôn thể hiện cam kết mạnh mẽ với các nguyên tắc cốt lõi của ASEAN.
Những đánh giá này cho thấy sự ghi nhận rộng rãi của cộng đồng quốc tế đối với vai trò ngày càng chủ động và thực chất của Việt Nam trong ASEAN.
Có thể thấy, vai trò của Việt Nam trong ASEAN đang chuyển mình theo hướng sâu sắc và chủ động hơn. Sự kết hợp giữa tư duy chiến lược dài hạn và các hành động cụ thể, thực chất đang giúp Việt Nam tạo dấu ấn rõ nét trong tiến trình phát triển của khu vực.
Trong bối cảnh hội nhập nhiều biến động, hành trình của Việt Nam trong ASEAN không chỉ dừng lại ở thích ứng, mà đang chuyển sang giai đoạn đồng kiến tạo-góp phần định hình một ASEAN gắn kết, tự cường và hướng tới tương lai./.
Việt Nam chủ động cùng ASEAN “chèo lái” trước biến động toàn cầu
Theo Đại sứ Tôn Thị Ngọc Hương, Hội nghị Cấp cao ASEAN 48 có ý nghĩa đặc biệt khi đây là chuyến công tác nước ngoài đầu tiên của Thủ tướng Lê Minh Hưng trên cương vị người đứng đầu chính phủ mới.
