Trải dài trên diện tích 71.187,9 ha được bao quanh bởi hơn 80 km sông Đồng Nai, chứa đựng nguồn gene đa dạng sinh học phong phú, Vườn Quốc gia Cát Tiên có chức năng quan trọng trong việc kiến tạo hệ sinh thái, bảo tồn đa dạng sinh học, đồng thời đóng góp vai trò to lớn trong việc tạo sinh kế và củng cố đời sống cho người dân vùng đệm, là một trong những khu dự trữ sinh quyển thế giới được UNESCO công nhận.
Đến Vườn Quốc gia Cát Tiên nghe kể chuyện về tình yêu thủy chung và bảo vệ gia đình của vượn đen má vàng
Tại Vườn Quốc gia Cát Tiên, mỗi loài cây, con thú trong vườn đều chứa đựng những điều đặc biệt riêng. Trong số đó, phải kể đến là những câu chuyện hấp dẫn về câu chuyện tình yêu của loài Vượn đen má vàng.
Vượn đen má vàng là một trong những loài đặc hữu, đang được bảo tồn nghiêm ngặt tại đây. Loài này là con cái có lông màu vàng, còn con đực lông màu đen, hai má lông vàng, cả hai đều không có đuôi. Chúng có cách tổ chức đời sống cặp đôi (và sau đó là gia đình) rất gần với kiểu tổ chức đời sống của loài người.
Việc tìm bạn để kết đôi để trở thành một gia đình của vượn đen má vàng là câu chuyện dài, cả hai đều rất kỳ công xây dựng để cuối cùng có một gia đình trọn vẹn. Do là loài có đặc tính sống chung thủy với bạn tình nên không phải lúc nào chúng cũng dễ dàng tìm đến được với nhau. Chúng phải trải qua một quá trình tìm hiểu, nếu đã chấp nhận và đến với nhau, chúng sống với nhau đến hết cuộc đời.
Những hành động cho thấy chúng là một cặp “vợ chồng” cũng rất dễ nhận biết, những cặp vượn một đực một cái luôn ở gần nhau, thường có những hành động chăm sóc, âu yếm (vuốt lông, bắt rận, mơn trớn nhau,…). Quá trình sống chung, chúng luôn thể hiện sự bảo vệ tình yêu và gia đình.
Nếu có một “nhân vật” thứ ba xâm nhập không gian cư trú của một gia đình vượn, vượn đực sẽ tìm cách để đuổi nó ra khỏi lãnh thổ, không để cho những hành vi lôi kéo, quyến rũ xảy ra. Hành vi thể hiện trách nhiệm và bản lĩnh của vượn đực đối với bạn đời của mình.
Nếu một trong hai con (bố hoặc mẹ) chết đi, con còn lại sẽ sống như vậy cho đến hết cuộc đời.
Có thể thấy, những hành động giữa vượn đực và vượn cái có nhiều điểm rất gần với cuộc sống tình yêu, gia đình của con người. So với các loài vật khác, những hành động thể hiện sự chung thủy trong “tình yêu” và bảo vệ gia đình của những cặp đôi vượn đen má vàng rất đáng kinh ngạc, trở thành biểu tượng cho tình yêu và lòng chung thủy.
Còn gì ý nghĩa hơn những giây phút yên bình trong không gian tự nhiên, được hít thở không khí trong lành, được hiểu biết thêm nhiều điều kỳ thú của thiên nhiên và được nghe chuyện tình yêu đầy cảm xúc của loài động vật đặc trưng nơi đây.
Cây thuốc cổ truyền lâu xác - dược liệu quý của Vườn Quốc gia Cát Tiên
Những ngày cuối năm khi rừng Cát Tiên đang chuyển mình vào mùa khô, những nhánh dây leo vắt vẻo, đung đưa buông dài từ trên tán cây cao, treo lủng lẳng hàng tá quả tròn căng. Những quả này hình cầu tròn hoặc hơi bầu dục, to bằng quả bi-a, có màu cam hoặc đỏ rực rỡ trông vô cùng bắt mắt, nổi bật trên nền lá xanh um và bầu trời xanh biếc.
Đó là quả của loài cây lâu xác, một loài dây leo thuộc họ bầu bí, thường mọc trong các khu rừng nhiệt đới như Cát Tiên, còn được gọi là “re to” được liệt kê trong Danh mục Động-Thực vật Rừng Cát Tiên, được biết đến phổ biến hơn với cái tên dân dã là “cứt quạ lớn” hay “ổ quạ.”
Cây đơm hoa kết quả trong khoảng từ tháng 5 đến tháng 10 hàng năm, quả xanh khi còn non, chuyển vàng - cam khi chín dần, chín đỏ từ khoảng cuối năm. Quả lâu xác chín nẫu có màu đỏ bầm đến nâu đỏ.
Trong cuốn "Cây cỏ Việt Nam," lâu xác thường phân bố tại các vùng bình nguyên đến độ cao khoảng 100m, trong rừng thưa, ven rừng, bụi rậm. Ngoài Việt Nam, loài này còn được tìm thấy ở Ấn Độ, Bangladesh, Sri Lanka, Myanmar, Thái Lan, Lào, Campuchia, Malaysia và Indonesia.
Lâu xác là cây thuốc cổ truyền, có thể lấy rễ chữa tiêu viêm, giảm đau, hen, mụn nhọt, lở ngứa, quả dùng trị ho khan, thiên đầu thống, viêm mũi...
"Ngôi nhà của muôn thú" với nhiều loài quý hiếm được ghi trong Sách Đỏ
Vườn Quốc gia Cát Tiên hiện có 113 loài thú, thuộc 38 họ và 12 bộ, trong đó, có 43 loài thú đang bị đe dọa tuyệt chủng trong nước và trên toàn cầu, với 38 loài có tên trong Sách Đỏ Việt Nam.
Ngoài ra, còn có 18 loài và phân loài thú là đặc hữu cho tiểu vùng địa sinh học Đông Dương, đặc biệt có 3 loài và phân loài là đặc hữu cho Việt Nam gồm chà vá chân đen, tê giác một sừng Việt Nam (đã tuyệt chủng) và hoẵng Nam Bộ.
Vườn còn có 351 loài chim thuộc 64 họ của 18 bộ, trong đó có 17 loài chim quý hiếm được phát hiện và có tên trong Sách đỏ Việt Nam...
Bảo tàng thiên nhiên - Vườn Quốc gia Cát Tiên đang bảo quản, lưu giữ tiêu bản bộ xương tê giác Java một sừng. Năm 2011, Quỹ Quốc tế bảo tồn thiên nhiên (WWF) thông báo cá thể tê giác Java chết ở Vườn Quốc gia Cát Tiên là cá thể cuối cùng ở Việt Nam.
Đây là cá thể tê giác được các tổ chức bảo tồn thiên nhiên, chuyên gia trong và ngoài nước dành sự quan tâm đặc biệt sau khi “bẫy ảnh” chụp được hình ảnh loài này tại Vườn Quốc gia Cát Tiên. Tê giác Java từng được coi là tuyệt chủng tại đất liền châu Á, cho đến khi phát hiện được một cá thể chết vào năm 1988 tại khu vực Cát Tiên. Sau đó, các chuyên gia phát hiện một quần thể nhỏ tê giác Java ở đây. Năm 1990, một số tổ chức quốc tế đã tham gia bảo tồn quần thể này. Tuy nhiên, đến nay loài tê giác Java đã tuyệt chủng ở Việt Nam.
Viện Sinh học Tây Nguyên đã hỗ trợ phục dựng đầy đủ bộ xương tê giác Java để bảo quản, lưu giữ tại Vườn Quốc gia Cát Tiên, góp phần nâng cao nhận thức và giáo dục ý thức về bảo vệ thiên nhiên. Hiện nay, tiêu bản xương tê giác Java cùng hàng trăm loài thú khác được trưng bày và bảo quản trong phòng lạnh tại Bảo tàng thiên nhiên.
Mỗi năm, Vườn Quốc gia Cát Tiên đón hàng chục ngàn lượt khách đến tham quan, nghiên cứu và học tập, trong đó có hàng ngàn khách quốc tế. Vườn Quốc gia Cát Tiên là nơi có đa dạng sinh học cao và phong phú bậc nhất tại Việt Nam, được biết đến là "ngôi nhà của muôn thú" với nhiều loài quý hiếm được ghi trong Sách Đỏ.
Áp dụng khoa học-công nghệ vào bảo tồn thiên nhiên
Trong bối cảnh yêu cầu công tác bảo tồn ngày càng cao, việc hoàn thiện hệ thống giám sát là nhiệm vụ cấp thiết. Xuất phát từ thực tiễn đó, Vườn Quốc gia Cát Tiên tăng cường triển khai nhiệm vụ ứng dụng máy bẫy ảnh trong giám sát đa dạng sinh học nhằm thiết lập cơ sở dữ liệu đầy đủ, chính xác phục vụ công tác quản lý và bảo tồn lâu dài.
Trong năm 2026, Vườn lắp đặt khoảng 131 máy bẫy ảnh trên toàn bộ diện tích rừng do đơn vị quản lý, bao gồm cả khu vực dự kiến mở rộng. Hệ thống bẫy ảnh được bố trí khoa học theo ô lưới, bảo đảm bao phủ đa dạng các sinh cảnh rừng, tập trung giám sát các nhóm thú lớn, thú trung bình, linh trưởng, chim hoạt động mặt đất và các loài thú nhỏ. Đồng thời, hoạt động này còn giúp ghi nhận kịp thời các tác động tiêu cực từ con người như săn bắt trái phép, thả rông gia súc hay sự xâm nhập vào vùng lõi của rừng.
Việc ứng dụng công nghệ bẫy ảnh không chỉ góp phần cập nhật danh lục các loài động vật hoang dã, mà còn xây dựng bộ dữ liệu hình ảnh số hóa gắn với bản đồ GIS, tạo nền tảng khoa học vững chắc cho công tác bảo tồn, nghiên cứu và quản lý tài nguyên rừng.
Thông qua hoạt động này, Vườn Quốc gia Cát Tiên tiếp tục khẳng định vai trò áp dụng khoa học-công nghệ vào bảo tồn thiên nhiên, hướng tới mục tiêu bảo vệ nguyên vẹn các giá trị đa dạng sinh học, vì tương lai bền vững của cộng đồng và các thế hệ mai sau.
Thúc đẩy du lịch sinh thái, nghỉ dưỡng, tìm hiểu văn hóa Vườn Quốc gia Cát Tiên
Độ che phủ của rừng tự nhiên trong khu vực này lên tới 80%, với hệ sinh thái đa dạng: rừng thường xanh ẩm, đồng cỏ và ngập nước. Địa hình tự nhiên xen kẽ các bàu, đầm, suối, cộng với hơn 90km sông Đồng Nai đã tạo nên cảnh quan đặc trưng cho vườn Cát Tiên, với những ghềnh, thác, các khu đất ngập nước và bán ngập nước,... Những dấu tích về địa chất, địa mạo minh chứng cho quá trình biến đổi của thiên nhiên ở khu vực này hàng triệu năm trước.
Phần lớn diện tích của Cát Tiên nằm trong vùng địa hình chuyển tiếp từ cao nguyên Nam Trung Bộ đến đồng bằng Nam Bộ, bao gồm các kiểu địa hình đặc trưng của phần cuối dãy Trường Sơn và địa hình vùng Đông Nam Bộ. Vườn có hệ sinh thái đất ngập nước nội địa ven sông, một loại đất ngập nước rất độc đáo của Việt Nam và thế giới; bao quanh đất ngập nước là rừng tự nhiên, bao gồm sông, suối, thác, ghềnh, thung lũng, bàu, đầm lầy và các vùng bán ngập nước...
Trong khu vực Cát Tiên có nhiều địa điểm cảnh quan đẹp, như thác Trời, thác Bến Cự, thác Dựng, thác Mỏ vẹt, thác Nơkrót - Nơkrót... Một trong số những hệ sinh thái nổi bật ở đây là hệ thống sông.
Ngoài ra, các dấu tích khảo cổ học cho thấy, trong khu vực này đã từng tồn tại một nền văn hóa cổ. Trong lịch sử, khu vực Cát Tiên và vùng phụ cận là không gian cư trú của nhiều dân tộc thiểu số: Mạ, Chơro, S’Tiêng, Mnông, Tày, Nùng, H'mông, Dao, Hoa, Mường, Ê đê,… Các dân tộc này hiện còn bảo lưu nhiều sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng, lễ hội đặc sắc, như lễ hiến tế trâu của người S’Tiêng và Mạ, lễ hội Sayangva (Mừng lúa mới) của dân tộc Chơro, lễ mừng lúa mới của dân tộc S’Tiêng và Mnông... và nhiều phong tục, tập quán, nghề thủ công cần được nghiên cứu, bảo tồn...
Vì vậy, nhằm phát huy tiềm năng, lợi thế và nâng cao hiệu quả quản lý, sử dụng bền vững tài nguyên thiên nhiên, văn hóa, lịch sử của Vườn Quốc gia Cát Tiên; tạo việc làm, tăng thu nhập, ổn định và nâng cao đời sống vật chất, tinh thần cho đồng bào dân tộc thiểu số, người dân vùng đệm, người làm nghề rừng, góp phần phát triển kinh tế-xã hội, bảo tồn tài nguyên thiên nhiên, đa dạng sinh học, bảo vệ môi trường; bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa, lịch sử truyền thống, danh lam thắng cảnh và tri thức bản địa của cộng đồng địa phương; huy động nguồn lực trong xã hội để phát triển dịch vụ du lịch, tăng nguồn thu để tái đầu tư thực hiện có hiệu quả Phương án Quản lý, Bảo tồn và Phát triển rừng bền vững Vườn quốc gia Cát Tiên, Vườn quốc gia Cát Tiên xây dựng Đề án du lịch sinh thái, nghỉ dưỡng, giải trí giai đoạn 2025-2030.
Theo Đề án, tổng diện tích quy hoạch cho 19 điểm tổ chức du lịch sinh thái, nghỉ dưỡng, giải trí là 2.034 ha. Quy hoạch cho 15 tuyến du lịch sinh thái dựa trên các tuyến đường tuần tra bảo vệ rừng, tuyến đường mòn hiện có với tổng chiều dài các tuyến là 142 km.
"Lá phổi xanh" của Việt Nam đạt nhiều danh hiệu danh giá quốc tế
Trong hơn 25 năm qua, Vườn Quốc gia Cát Tiên đã nhận được nhiều giải thưởng cũng như sự công nhận các danh hiệu liên quan đến văn hóa lịch sử, sự bảo tồn, đa dạng sinh học hàng đầu thế giới.
Vườn Quốc gia Cát Tiên đã được UNESCO công nhận Khu Dự trữ sinh quyển thế giới vào năm 2001; Khu đất ngập nước Bàu Sấu được Ban Thư ký Công ước Ramsar công nhận là khu Ramsar có tầm quan trọng quốc tế vào năm 2005; và là Di tích quốc gia đặc biệt năm 2012.
Đặc biệt, liên tiếp trong các năm 2024 và 2025, Vườn Quốc gia Cát Tiên được Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN) công nhận danh hiệu “Danh lục Xanh,” trở thành đơn vị thứ 72 trên thế giới và là vườn quốc gia đầu tiên tại Việt Nam được công nhận danh hiệu này; được Mạng lưới du lịch sinh thái châu Á (AEN) trao tặng 4 giải thưởng du lịch sinh thái quốc tế 2025 (AEN-IEA 2025), ở các hạng mục: Bảo tồn đa dạng sinh học, Xúc tiến du lịch sinh thái, Quản trị điểm đến và Giải thưởng vì cộng đồng./.