Mỗi khi gặp Nghệ nhân Ưu tú Đào Việt Bình, Chủ tịch Hội Gốm sứ Kim Lan, tôi luôn cảm nhận được tình yêu bất tận dành cho gốm và tâm huyết bảo tồn nghề gốm quê hương. Với những đóng góp cho nghề truyền thống và cộng đồng, Nghệ nhân Ưu tú Đào Việt Bình vừa được bình chọn là Công dân Thủ đô ưu tú năm 2026.
Đáp lại lời chúc mừng của tôi, Nghệ nhân Đào Việt Bình cho rằng ông chỉ là một trong những người đang nỗ lực giữ lửa lò gốm Kim Lan. Ông bảo rằng để tạo giá trị bền vững thì cần phải kết hợp được truyền thống với sáng tạo, sản xuất với thị trường; phải gắn phát triển kinh tế với bảo vệ môi trường, gắn lợi ích của từng gia đình với sự phát triển chung của cộng đồng làng nghề.
Đau đáu giữ nghề quê hương
Cách trung tâm Hà Nội khoảng 20km, làng gốm Kim Lan (xã Kim Đức, huyện Gia Lâm cũ, nay là xã Bát Tràng, Hà Nội) nép mình bên dòng sông Hồng đỏ nặng phù sa, chỉ cách làng Bát Tràng dòng kênh Bắc Hưng Hải.
Đây là một làng nghề truyền thống có lịch sử lâu đời, được biết đến là nơi sản xuất gốm sứ cho kinh thành Thăng Long xưa. Nghề gốm ở đây bắt đầu từ thế kỷ VIII và phát triển hưng thịnh cho đến thế kỷ XVIII.
Với tuổi đời lâu hơn cả làng gốm Bát Tràng, Kim Lan được coi là cái nôi của nền văn minh gốm sứ trong vùng Đồng bằng sông Hồng.
Theo các nhà nghiên cứu khảo cổ và lịch sử, nghề gốm ở Kim Lan đã tồn tại từ hơn 1.000 năm trước. Điều làm nên sự khác biệt của gốm Kim Lan đó là sản phẩm không cầu kỳ về chi tiết mà đơn giản, hài hòa, tạo sự tiện dụng. Làng gốm Kim Lan sản xuất sản phẩm chủ yếu phục vụ cho sinh hoạt trong cuộc sống hàng ngày.
Để cho ra được sản phẩm gốm có chất lượng, cần chú trọng trong từng khâu, từ lựa chọn nguyên liệu đất sét, các phụ gia, đổ khuôn, nung, sàng lọc sản phẩm đạt tiêu chuẩn cho tới công đoạn sơn, trang trí hoa văn, họa tiết và bảo quản mang đi.
Nghệ nhân Đào Việt Bình cho hay gốm Kim Lan độc đáo bởi có khả năng phát quang khi gặp ánh sáng, bí quyết tạo nên độ xuyên sáng của gốm nằm ở nguyên liệu và kỹ thuật nung chính xác.
Đất phải được tinh lọc, loại bỏ hoàn toàn tạp chất trước khi nung ở nhiệt độ gần 1.300 độ C. Khi đạt chuẩn, gốm trong suốt như bóng đèn LED; nếu nhiệt độ thấp hơn, ánh sáng sẽ ngả vàng hoặc không thể xuyên qua.
“Người thợ không chỉ cần sự khéo léo mà còn phải trải qua nhiều năm lao động, đúc kết kinh nghiệm và am hiểu sâu sắc về đặc tính của đất, men và lửa thì mới làm nên sản phẩm gốm,” Nghệ nhân Đào Việt Bình chia sẻ.
Nhắc lại chặng đường gian khó, Nghệ nhân Đào Việt Bình cho hay năm 1999, nghề gốm mới tái lập một thời gian ngắn ở làng anh với các sản phẩm và công nghệ lò hộp (đốt than) còn thô sơ, anh đã tìm lên học nghề tại Bát Tràng - nơi nhiều thế hệ người Kim Lan đã làm việc trong các công đoạn của nghề gốm. Anh mong muốn mình có thể sáng tạo mẫu mã, có thể mở ra hướng đi mới chứ không phải chỉ là làm thợ.
Trải qua biết bao thất bại, có những lúc tưởng như phải bỏ cuộc, nhưng ngọn lửa nghề của người con làng gốm vẫn cháy mãnh liệt trong anh.
Nghệ nhân Đào Việt Bình lại tìm kiếm nguyên liệu, phát triển mẫu mã mới để tạo dựng sản phẩm gốm ngay trên đất Kim Lan, có khả năng đứng vững trên thị trường. Đến nay, sản phẩm chủ lực từ cơ sở mang tên anh có thể kể đến là dòng men rạn hoàng kim được phát triển dựa trên những bài men cổ như men rạn đàn (rạn từ trong nguyên liệu đất), rạn Lý-Trần (rạn từ men), rạn Chu đậu, men ngọc cổ…
Từ năm 2021 đến nay, cơ sở gốm của anh liên tục có các sản phẩm được công nhận các danh hiệu như sản phẩm công nghiệp nông thôn tiêu biểu cấp tỉnh, sản phẩm được công nhận OCOP 4 sao… Năm 2025, Nghệ nhân Đào Việt Bình được trao danh hiệu Nghệ nhân ưu tú.
Để ngọn lửa lò gốm cháy mãi
Từ câu chuyện của một người con làng nghề, Nghệ nhân Đào Việt Bình đưa chúng tôi đến Nhà trưng bày gốm sứ Kim Lan để gặp “pho sử sống” của làng - ông Nguyễn Việt Hồng.
Kim Lan là trường hợp hiếm hoi mà lịch sử làng nghề không chỉ được kể lại bằng truyền ngôn, gia phả, mà còn được “chứng thực” bằng những tầng di vật khảo cổ học phong phú. Từ các cuộc khai quật và nghiên cứu của các nhà khoa học Việt Nam và quốc tế, đặc biệt là sự hợp tác khảo cổ học Việt Nam-Nhật Bản, hàng vạn mảnh gốm, khuôn đúc, dấu tích lò nung cổ đã được phát hiện, có niên đại trải dài từ thế kỷ VIII-IX đến thế kỷ XVIII.
Theo ông Nguyễn Việt Hồng, sau những trận lụt, bờ sông Hồng sụt lở, người dân ở khu vực này nhặt được nhiều mảnh gốm cổ và những chiếc lọ đựng tiền cổ. Ông Hồng cố gắng thu thập những đồng tiền cổ đó từ người dân trong làng và phân loại chúng theo niên đại được đánh dấu trên đồng tiền vì bản thân ông biết chữ Hán.
Thế rồi, ông cùng các già làng lập thành nhóm nghiên cứu “Tìm về cội nguồn” để có thể dựng lại lịch sử của làng gốm.
Năm 2000, 5 lão nghệ nhân đã gửi thư tới Viện Khảo cổ học và Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, thông báo về những mảnh gốm và các hiện vật thu thập được. Sau đó, các cuộc khai quật khảo cổ học được tiến hành và trang sử về làng gốm cổ Kim Lan đã được dựng lại.
Trong số các nhà khoa học về đây làm việc, Tiến sỹ Nishimura Masanari là người gắn bó với Kim Lan nhất. Từ việc thiết kế, quyên góp kinh phí để xây dựng bảo tàng, tới việc sắp xếp hiện vật, viết lời giới thiệu… đều do cố tiến sỹ người Nhật Bản nặng lòng với gốm cổ Việt Nam ấy thực hiện.
Những công trình và tư liệu nghiên cứu của Nishimura Masanari đã góp phần quan trọng trong việc xác lập vị trí của Kim Lan trên bản đồ khảo cổ học gốm sứ Việt Nam, đồng thời mở ra cách tiếp cận liên ngành giữa khảo cổ học, lịch sử kinh tế và nghiên cứu làng nghề. Việc một học giả quốc tế gắn bó lâu dài với Kim Lan cũng cho thấy giá trị khoa học vượt ra ngoài phạm vi địa phương của làng gốm này.
Những phát hiện khảo cổ cho thấy Kim Lan từng là một trung tâm sản xuất gốm quy mô lớn trong thời kỳ Đại Việt, cung cấp sản phẩm cho đời sống dân sinh và hoạt động trao đổi hàng hóa.
Việc 5 già làng Kim Lan cùng tiến sỹ Nhật Bản xây bảo tàng gốm cổ cho làng đã được trao tặng “Giải thưởng Bùi Xuân Phái-Vì tình yêu Hà Nội” năm 2013.
Với các nghệ nhân Kim Lan ngày nay, nghề gốm không đơn thuần là sinh kế, mà là kho tri thức dân gian được tích lũy qua nhiều thế hệ: Từ cách chọn đất, pha men, tạo dáng đến kỹ thuật nung lò và cảm nhận nhiệt độ bằng kinh nghiệm. Những tri thức này khó có thể thay thế bằng giáo trình hay máy móc, và chỉ có thể được truyền lại thông qua quá trình thực hành trực tiếp.
Theo Nghệ nhân Ưu tú Đào Việt Bình, lợi thế của Kim Lan không nằm ở quy mô hay sự sầm uất, mà ở tính nguyên bản. Đây là điều kiện phù hợp để phát triển các loại hình du lịch có giá trị gia tăng cao như du lịch trải nghiệm làng nghề, du lịch giáo dục-nghiên cứu, du lịch văn hóa dành cho nhóm khách nhỏ, khách quốc tế lưu trú dài ngày hoặc khách nội địa có nhu cầu tìm hiểu chiều sâu di sản.
Trong bối cảnh phát triển du lịch văn hóa-di sản, nghệ nhân Kim Lan giữ vai trò then chốt khi trở thành điểm kết nối trực tiếp giữa du khách và bản chất của nghề gốm truyền thống. Việc du khách được quan sát, trải nghiệm và lắng nghe câu chuyện nghề từ chính nghệ nhân không chỉ nâng cao giá trị trải nghiệm, mà còn góp phần tạo sinh kế bền vững, giúp làng nghề tiếp tục tồn tại trong dòng chảy hiện đại./.