Nhận lời mời của Tổng thống nước Cộng hòa Philippines Ferdinand Romualdez Marcos Jr., Chủ tịch ASEAN năm 2026, Thủ tướng Chính phủ nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam Lê Minh Hưng sẽ dẫn đầu đoàn đại biểu cấp cao Việt Nam tham dự Hội nghị Cấp cao ASEAN lần thứ 49 và các Hội nghị Cấp cao liên quan tại Manila, Philippines từ ngày 14-17/11.
Việc tham dự của Thủ tướng Lê Minh Hưng tại sự kiện quan trọng này thể hiện Việt Nam tiếp tục triển khai nhất quán đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ, tự cường, hòa bình, hữu nghị, hợp tác và phát triển, đa phương hóa, đa dạng hóa quan hệ đối ngoại theo tinh thần Đại hội XIV của Đảng; đồng thời khẳng định ASEAN tiếp tục là ưu tiên chiến lược hàng đầu trong tổng thể chính sách đối ngoại của Việt Nam.
Kể từ khi chính thức gia nhập Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) ngày 28/7/1995, Việt Nam đã có những đóng góp quan trọng vào tiến trình xây dựng, phát triển và củng cố Cộng đồng ASEAN. Trong quá trình đó, Việt Nam luôn là thành viên chủ động, tích cực, có trách nhiệm, góp phần thúc đẩy đoàn kết nội khối, tăng cường hợp tác quốc phòng-an ninh, mở rộng liên kết kinh tế và phát huy bản sắc văn hóa Đông Nam Á. Đặc biệt, ba lần đảm nhiệm cương vị Chủ tịch ASEAN vào các năm 1998, 2010 và 2020 đã ghi dấu những đóng góp nổi bật của Việt Nam đối với sự phát triển của ASEAN.
Từ hội nhập đến đóng góp và phát triển
ASEAN được thành lập ngày 8/8/1967 tại Thái Lan, với năm thành viên sáng lập gồm Indonesia, Malaysia, Philippines, Singapore và Thái Lan. Sau năm 1975, cùng với những biến chuyển căn bản của tình hình Đông Nam Á, Việt Nam từng bước thúc đẩy quan hệ với các quốc gia trong khu vực. Các chuyến thăm của lãnh đạo Việt Nam tới một số nước ASEAN trong năm 1977 và những năm tiếp theo đã góp phần mở ra triển vọng đối thoại, hợp tác.
Tháng 7/1992, Việt Nam tham gia Hiệp ước Thân thiện và Hợp tác ở Đông Nam Á (TAC), đồng thời trở thành quan sát viên của ASEAN. Đây là bước tiến có ý nghĩa chính trị và ngoại giao, tạo tiền đề để Việt Nam tham gia sâu hơn vào các cơ chế hợp tác khu vực. Năm 1994, Việt Nam tham gia Diễn đàn Khu vực ASEAN (ARF), góp phần thúc đẩy đối thoại và hợp tác về các vấn đề an ninh.
Ngày 28/7/1995, Việt Nam chính thức trở thành thành viên thứ bảy của ASEAN. Đây là dấu mốc lịch sử quan trọng, thể hiện bước chuyển từ đối thoại sang hợp tác toàn diện, đồng thời đánh dấu bước tiến lớn trong quá trình hội nhập quốc tế của Việt Nam. Việc Việt Nam gia nhập cũng tạo động lực thúc đẩy quá trình mở rộng ASEAN, hướng tới mục tiêu xây dựng một tổ chức bao gồm toàn bộ các quốc gia Đông Nam Á. Đến năm 1999, khi Campuchia gia nhập, ASEAN đã hoàn thành ý tưởng ASEAN-10.
Trong giai đoạn 1995-2010, Việt Nam nhanh chóng thích nghi với các cơ chế hoạt động của ASEAN, chủ động tham gia xây dựng các văn kiện, chương trình và kế hoạch hợp tác. Năm 1998, Việt Nam lần đầu tiên đảm nhiệm cương vị Chủ tịch ASEAN và tổ chức thành công Hội nghị Cấp cao ASEAN lần thứ 6 tại Hà Nội. Trong bối cảnh cuộc khủng hoảng tài chính châu Á năm 1997 tác động nghiêm trọng đến các nền kinh tế thành viên, Việt Nam đã góp phần duy trì đoàn kết, thúc đẩy hợp tác và thông qua Chương trình Hành động Hà Nội nhằm triển khai Tầm nhìn ASEAN 2020.
Giai đoạn 2010-2020 chứng kiến sự tham gia ngày càng sâu rộng của Việt Nam trong tiến trình xây dựng Cộng đồng ASEAN. Năm 2010, Việt Nam tiếp tục đảm nhiệm cương vị Chủ tịch ASEAN, thúc đẩy triển khai các mục tiêu xây dựng Cộng đồng, tăng cường kết nối khu vực và mở rộng quan hệ đối ngoại. Năm 2015, Cộng đồng ASEAN chính thức được thành lập với ba trụ cột: Cộng đồng Chính trị-An ninh, Cộng đồng Kinh tế và Cộng đồng Văn hóa-Xã hội.
Năm 2020, Việt Nam lần thứ ba đảm nhiệm cương vị Chủ tịch ASEAN trong bối cảnh đại dịch COVID-19 gây ra những tác động nghiêm trọng đối với kinh tế, xã hội và đời sống người dân khu vực. Bằng việc thúc đẩy đoàn kết, phối hợp ứng phó và duy trì hoạt động của các cơ chế ASEAN, Việt Nam đã góp phần giúp Hiệp hội duy trì tính liên tục trong hợp tác, đồng thời thúc đẩy các sáng kiến phục hồi sau đại dịch.
Đến năm 2025, khi ASEAN kỷ niệm 30 năm Việt Nam gia nhập, quan hệ hai bên đã phát triển toàn diện trên nhiều lĩnh vực. Đặc biệt, ASEAN thông qua Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2045, mở ra định hướng hợp tác dài hạn cho giai đoạn phát triển mới. Việc Timor-Leste chính thức trở thành thành viên thứ 11 của ASEAN ngày 26/10/2025 cũng đánh dấu bước phát triển mới của tiến trình liên kết khu vực mà Việt Nam đã tích cực đóng góp trong suốt ba thập niên.
Những đóng góp nổi bật của Việt Nam đối với ASEAN trên các lĩnh vực
Quốc phòng-an ninh là một trong những lĩnh vực Việt Nam có nhiều đóng góp thiết thực đối với ASEAN. Với quan điểm giải quyết các vấn đề khu vực bằng biện pháp hòa bình, tôn trọng độc lập, chủ quyền và luật pháp quốc tế, Việt Nam luôn ủng hộ việc xây dựng môi trường hòa bình, ổn định và lòng tin giữa các quốc gia thành viên.
Một dấu ấn nổi bật là vai trò của Việt Nam trong việc thúc đẩy thành lập Hội nghị Bộ trưởng Quốc phòng ASEAN mở rộng (ADMM+). Năm 2010, trong nhiệm kỳ Chủ tịch ASEAN, Việt Nam đã đăng cai tổ chức Hội nghị ADMM+ đầu tiên tại Hà Nội ngày 12/10/2010, với sự tham gia của các nước ASEAN và tám đối tác đối thoại gồm Trung Quốc, Nga, Hoa Kỳ, Ấn Độ, Nhật Bản, Hàn Quốc, Australia và New Zealand.
Đây là bước tiến quan trọng trong việc mở rộng hợp tác quốc phòng giữa ASEAN với các đối tác lớn, góp phần tăng cường đối thoại, xây dựng lòng tin và thúc đẩy hợp tác ứng phó với những thách thức an ninh chung.
Bên cạnh đó, Việt Nam tích cực tham gia các cơ chế hợp tác quốc phòng như ADMM, ADMM+, ARF; thúc đẩy hợp tác về an ninh biển, cứu trợ nhân đạo, hỗ trợ thảm họa, quân y, chống khủng bố và gìn giữ hòa bình. Việt Nam cũng đề cao vai trò trung tâm của ASEAN trong cấu trúc an ninh khu vực, ủng hộ giải quyết tranh chấp ở Biển Đông bằng biện pháp hòa bình, trên cơ sở luật pháp quốc tế, trong đó có Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển năm 1982 (UNCLOS 1982).
Trong lĩnh vực ngoại giao, Việt Nam luôn coi trọng việc củng cố đoàn kết, thống nhất và nâng cao vai trò trung tâm của ASEAN. Việt Nam tích cực tham gia xây dựng các văn kiện nền tảng của Hiệp hội, trong đó có Hiến chương ASEAN năm 2007, Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2025 và các kế hoạch tổng thể về hợp tác chính trị-an ninh, kinh tế và văn hóa-xã hội.
Một đóng góp quan trọng khác là thúc đẩy ASEAN mở rộng và làm sâu sắc quan hệ với các đối tác bên ngoài. Việt Nam tích cực tham gia các cơ chế ASEAN+1, ASEAN+3, Cấp cao Đông Á (EAS), Diễn đàn Khu vực ASEAN (ARF), qua đó góp phần tăng cường đối thoại giữa ASEAN với các nước lớn và các tổ chức quốc tế.
Việt Nam cũng kiên trì thúc đẩy nguyên tắc đồng thuận, tôn trọng sự khác biệt, không can thiệp vào công việc nội bộ của nhau, đồng thời đề cao trách nhiệm chung trước những thách thức khu vực. Trong các vấn đề phức tạp như Biển Đông, Việt Nam luôn nhấn mạnh yêu cầu duy trì hòa bình, ổn định, tự do hàng hải, hàng không và giải quyết tranh chấp trên cơ sở luật pháp quốc tế.
Đặc biệt, năm 2023, Việt Nam đề xuất sáng kiến Diễn đàn Tương lai ASEAN (ASEAN Future Forum), hướng tới tạo thêm không gian đối thoại, trao đổi ý tưởng và thúc đẩy hợp tác về tương lai khu vực. Điều đó cho thấy Việt Nam không chỉ tham gia thực hiện các chương trình nghị sự chung mà còn chủ động đóng góp sáng kiến định hình tương lai ASEAN.
Đặc biệt, trong năm 2026 vừa qua, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã thực hiện chuyến thăm chuyến công du tới 3 nước ASEAN gồm Thái Lan, Singapore và Philippines.
Đây là chuyến công tác có ý nghĩa hết sức quan trọng, góp phần củng cố tin cậy chính trị, làm sâu sắc quan hệ hữu nghị và nâng tầm hợp tác giữa Việt Nam với các nước ASEAN.
chuyến công tác đồng thời thể hiện sự coi trọng của Việt Nam đối với đoàn kết ASEAN, vai trò trung tâm của Hiệp hội và việc duy trì môi trường hòa bình, ổn định ở Đông Nam Á.
Thông qua chuyến công du của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, Việt Nam đã tiếp tục khẳng định đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ, đa phương hóa, đa dạng hóa và tinh thần chủ động, tích cực, có trách nhiệm trong xây dựng Cộng đồng ASEAN đoàn kết, tự cường và phát triển bền vững.
Hợp tác kinh tế là một trong những trụ cột quan trọng nhất trong quan hệ Việt Nam-ASEAN. Kể từ khi gia nhập ASEAN, Việt Nam tích cực tham gia Khu vực Mậu dịch Tự do ASEAN (AFTA), bắt đầu thực hiện Chương trình Thuế quan ưu đãi có hiệu lực chung (CEPT) từ năm 1996 và tiếp tục triển khai Hiệp định Thương mại hàng hóa ASEAN (ATIGA).
Thông qua việc thực hiện các cam kết cắt giảm thuế quan, thuận lợi hóa thương mại và cải thiện môi trường đầu tư, Việt Nam đã góp phần thúc đẩy lưu chuyển hàng hóa, dịch vụ, vốn và lao động trong khu vực. Việt Nam cũng tham gia tích cực vào quá trình xây dựng Cộng đồng Kinh tế ASEAN (AEC), góp phần tạo dựng một thị trường và cơ sở sản xuất thống nhất, có sức cạnh tranh cao hơn.
Kim ngạch thương mại hai chiều Việt Nam-ASEAN đã tăng từ khoảng 3,26 tỷ USD năm 1995 lên hơn 83 tỷ USD năm 2024. Đây là minh chứng cho sự phát triển mạnh mẽ của quan hệ kinh tế giữa Việt Nam với các nước thành viên.
Ngoài ra, Việt Nam còn tích cực thúc đẩy kết nối hạ tầng, giao thông, logistics, chuyển đổi số, thương mại điện tử và hợp tác chuỗi cung ứng. Việc tham gia các hiệp định thương mại tự do giữa ASEAN với các đối tác, đặc biệt là Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Khu vực (RCEP), đã mở rộng không gian hợp tác và cơ hội phát triển cho các doanh nghiệp trong khu vực.
Trong lĩnh vực văn hóa-xã hội, Việt Nam đặc biệt quan tâm đến việc thúc đẩy hợp tác văn hóa-xã hội, lấy người dân làm trung tâm của tiến trình xây dựng Cộng đồng ASEAN.
Việt Nam tích cực tham gia các chương trình hợp tác về giáo dục, đào tạo, y tế, lao động, thanh niên, bình đẳng giới, bảo vệ môi trường và ứng phó với biến đổi khí hậu. Nhiều hoạt động giao lưu văn hóa, nghệ thuật, thể thao, du lịch và trao đổi sinh viên được tổ chức thường xuyên, góp phần tăng cường sự hiểu biết và gắn kết giữa nhân dân các nước.
Việt Nam cũng tích cực quảng bá bản sắc văn hóa dân tộc, đồng thời giới thiệu những giá trị văn hóa chung của Đông Nam Á thông qua các sự kiện giao lưu và hợp tác khu vực. Việc tổ chức các hoạt động văn hóa ASEAN tại Việt Nam đã góp phần thúc đẩy tinh thần đoàn kết, tôn trọng sự đa dạng và xây dựng ý thức cộng đồng trong khu vực.
Đặc biệt, trong đại dịch COVID-19, Việt Nam cùng các nước ASEAN thúc đẩy hợp tác y tế, chia sẻ thông tin, kinh nghiệm phòng chống dịch và hỗ trợ người dân bị ảnh hưởng. Những nỗ lực này thể hiện rõ tinh thần tương trợ, trách nhiệm và gắn kết xã hội trong Cộng đồng ASEAN.
Nhìn lại chặng đường tham gia ASEAN, có thể khẳng định Việt Nam đã có những đóng góp quan trọng, toàn diện và thực chất đối với tiến trình phát triển của Hiệp hội. Từ việc thúc đẩy mở rộng ASEAN, củng cố đoàn kết nội khối, tăng cường hợp tác quốc phòng-an ninh, mở rộng liên kết kinh tế đến phát huy giao lưu văn hóa-xã hội, Việt Nam ngày càng khẳng định vai trò là một thành viên chủ động, tích cực và có trách nhiệm.
ASEAN - ưu tiên chiến lược hàng đầu trong tổng thể chính sách đối ngoại của Việt Nam
Theo Đại sứ Việt Nam tại Philippines Lại Thái Bình, Hội nghị cấp cao ASEAN lần thứ 49 diễn ra trong bối cảnh tình hình thế giới và khu vực tiếp tục có những chuyển biến nhanh chóng, phức tạp và khó dự báo. Cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn, xung đột và bất ổn tại một số khu vực, những biến động của kinh tế và thương mại toàn cầu, cùng các thách thức an ninh phi truyền thống như biến đổi khí hậu, an ninh năng lượng, an ninh lương thực, an ninh mạng và các vấn đề an ninh mới nổi đang đặt ra những yêu cầu ngày càng cao đối với ASEAN.
Trong bối cảnh đó, hội nghị lần này có ý nghĩa quan trọng, không chỉ tổng kết những kết quả hợp tác trong năm Chủ tịch ASEAN của Philippines mà còn định hướng những bước đi tiếp theo nhằm củng cố vai trò, vị thế và khả năng thích ứng của ASEAN trước những biến động của môi trường quốc tế.
Với chủ đề “Cùng chèo lái tương lai chung,” Philippines xác định ba trọng tâm xuyên suốt trong năm Chủ tịch ASEAN 2026, gồm: Củng cố các nền tảng hòa bình và an ninh (Peace and Security Anchors); Thúc đẩy các hành lang thịnh vượng (Prosperity Corridors); và Trao quyền cho người dân (People Empowerment). Đây cũng sẽ là ba định hướng lớn định hình chương trình nghị sự và các kết quả dự kiến của Hội nghị cấp cao lần thứ 49.
Đại sứ Lại Thái Bình cũng cho rằng, Việt Nam luôn xác định ASEAN là ưu tiên chiến lược trong chính sách đối ngoại và luôn ủng hộ, phối hợp chặt chẽ với nước Chủ tịch Philippines cũng như các quốc gia thành viên để triển khai hiệu quả các ưu tiên trong năm Chủ tịch ASEAN 2026.
Ngay từ đầu năm, tại các hội nghị cấp Bộ trưởng Ngoại giao ASEAN và các cơ chế hợp tác chuyên ngành, Việt Nam đã chủ động đề xuất nhiều sáng kiến, giải pháp nhằm củng cố đoàn kết, nâng cao khả năng tự cường và sức chống chịu của ASEAN; thúc đẩy liên kết kinh tế, kết nối hạ tầng, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, bảo đảm an ninh năng lượng và an ninh lương thực. Việt Nam cũng nhấn mạnh yêu cầu duy trì môi trường hòa bình, ổn định, đề cao luật pháp quốc tế và giải quyết các tranh chấp bằng biện pháp hòa bình.
Những đóng góp đó thể hiện tinh thần chủ động, tích cực và trách nhiệm của Việt Nam trong vai trò quốc gia thành viên ASEAN, đồng thời là sự ủng hộ thiết thực của Việt Nam dành cho Philippines trong vai trò Chủ tịch ASEAN năm 2026./.