Thành phố Hồ Chí Minh được hình thành và phát triển từ những dòng sông. Sông Sài Gòn, sông Đồng Nai cùng hệ thống kênh, rạch không chỉ tạo nên cảnh quan tự nhiên mà còn là nền tảng của giao thông, giao thương, cư trú và đời sống văn hóa qua nhiều thế hệ.
Trong quá trình định hình một không gian phát triển mới với tầm nhìn 100 năm, bài toán đặt ra cho "siêu đô thị" không chỉ là mở rộng hạ tầng và tổ chức lại đô thị mà còn phải nhận diện, bảo tồn và phát huy những giá trị sông nước đã tạo nên bản sắc của vùng đất này.
Những lớp di sản dưới lòng đô thị
Trong lịch sử Nam Bộ, sông nước không chỉ là điều kiện tự nhiên mà còn là cấu trúc tổ chức xã hội, kinh tế và văn hóa đô thị. Từ những dòng sông lớn đến mạng lưới kênh, rạch, không gian cư trú, sản xuất, buôn bán và sinh hoạt cộng đồng đều hình thành trong mối quan hệ mật thiết với dòng nước.
Theo Tiến sỹ Nguyễn Thị Hậu, Tổng Thư ký Hội Khoa học Lịch sử Thành phố Hồ Chí Minh, các làng xóm xưa thường phát triển dọc theo sông, kênh, rạch; nhiều đình, chùa, miếu quay mặt ra sông. Các làng nghề, chợ và khu cư trú cũng hình thành bên các tuyến thủy lộ. Dòng sông giữ vai trò như "xương sống," còn hệ thống kênh rạch là những "mạch máu" tạo nên sinh khí cho vùng đất.
Những lớp ký ức ấy vẫn hiện diện ngay dưới lòng đô thị hiện đại. Tiến sỹ Hoàng Anh Tuấn, nguyên Giám đốc Bảo tàng Lịch sử Thành phố Hồ Chí Minh cho biết, trong quá trình chỉnh trang đường Nguyễn Huệ, các nhà nghiên cứu từng phát hiện nhiều cọc gỗ lớn dưới lòng đất.
Trước đây, nơi có đường Nguyễn Huệ vốn là một con kênh thông từ sông Sài Gòn vào khu vực đô thị, đến năm 1887 mới được lấp để hình thành con đường. Các khảo sát tại khu vực này cũng ghi nhận nhiều dấu tích liên quan đến đời sống sông nước và hoạt động giao thương; cho thấy từng tồn tại hệ thống chợ phát triển gắn với thành Gia Định.
Tại khu vực Thủ Thiêm (xưởng Caric cũ), trong quá trình tháo dỡ và đào nền, một số khẩu thần công cùng hệ thống cọc gỗ, đá cuội cũng được phát hiện. Chính những dấu tích này góp phần nhận diện thêm không gian lịch sử và di sản sông nước từng gắn với thành Gia Định.
"Trong điều kiện phát triển đô thị hóa, rõ ràng chúng ta đang đứng trước một thách thức là phát triển đô thị như thế nào và bảo tồn di sản như thế nào. Làm thế nào để cân bằng giữa bảo tồn và phát triển một cách tốt nhất."
Thách thức ấy không chỉ nằm ở những di tích vật thể. Theo Tiến sỹ Hoàng Anh Tuấn, bảo tồn trong trường hợp này không thể chỉ là cố giữ nguyên một phương thức sống khi điều kiện kinh tế-xã hội đã thay đổi. Điều cần thiết là nhận diện những giá trị cốt lõi của đời sống sông nước để tiếp tục duy trì trong một hình thức phù hợp hơn với thực tế đương đại.
Để di sản không chỉ còn trong ký ức
Bảo tồn di sản sông nước không nhất thiết chỉ bắt đầu từ những dự án quy mô lớn. Nhiều giá trị vẫn có thể được duy trì từ những thực hành văn hóa rất đời thường trong cộng đồng, từ sinh kế, phong tục, ẩm thực đến những câu hát, nghề thủ công hay ký ức gắn với từng dòng sông.
Theo bà Nguyễn Khắc Xuân Thi, Giám đốc Bảo tàng Lịch sử Thành phố Hồ Chí Minh, đối với vùng đất Nam Bộ, dòng sông không chỉ là yếu tố tự nhiên hay địa lý mà còn là cội nguồn của cư trú, giao thương, sản xuất, tín ngưỡng và ký ức cộng đồng.
Chính mối quan hệ lâu dài giữa con người với sông nước đã góp phần hình thành diện mạo văn hóa và những đặc trưng của cư dân Nam Bộ. Vì vậy, việc bảo tồn di sản sông nước cần được nhìn trong mối quan hệ với đời sống hiện tại, để các giá trị ấy không dừng lại ở trưng bày hay tư liệu lịch sử mà tiếp tục được nhận biết, trải nghiệm và truyền lại cho các thế hệ sau.
Từ cách tiếp cận đó, các bảo tàng và không gian văn hóa có thể đóng vai trò kết nối giữa di sản với cộng đồng, không chỉ bằng việc lưu giữ hiện vật mà còn thông qua những hoạt động giúp công chúng hiểu được lịch sử, đời sống và mối quan hệ giữa con người với dòng sông.
Bà Huỳnh Ngọc Vân, Giám đốc Bảo tàng Áo Dài chia sẻ, nhiều năm qua, đơn vị đã cố gắng tìm lại và duy trì những giá trị văn hóa phi vật thể qua nhiều hoạt động của bảo tàng. Từ năm 2018, Bảo tàng Áo Dài đã duy trì các lớp hướng dẫn trẻ em, học sinh, sinh viên thắt lá dừa.
Những con vật, bông hoa làm bằng lá dừa từng rất quen thuộc trong đời sống cư dân địa phương nhưng dần ít xuất hiện khi đồ chơi công nghiệp trở nên phổ biến. Bên cạnh đó là việc gìn giữ những món ăn gắn với môi trường sông nước như bánh xèo hến, bánh ít, nước đá đường; tái hiện câu chuyện về nghề cào hến, đãi hến của người dân địa phương.
Đờn ca tài tử, hát ru, trò chơi dân gian, chèo ghe, võ cổ truyền hay những trải nghiệm đi cầu tre, tiếp cận không gian dừa nước cũng được đưa vào các hoạt động phục vụ công chúng.
Theo bà Huỳnh Ngọc Vân, điều quan trọng là giúp công chúng, đặc biệt là người trẻ có cơ hội trực tiếp tham gia và trải nghiệm. Khi một nghề thủ công, món ăn, câu hát hay trò chơi vẫn được thực hành, di sản không chỉ còn là ký ức mà tiếp tục có đời sống trong cộng đồng.
Từ thực tế này, bà đề xuất tại những địa phương còn lợi thế ven sông như An Nhơn, Bình Mỹ có thể nghiên cứu trưng bày các loại ghe, thuyền từng lưu thông trên sông Sài Gòn và sông Đồng Nai.
Cách tiếp cận này cho thấy, nếu được tổ chức hợp lý, di sản không chỉ là đối tượng cần bảo vệ mà còn có thể trở thành nguồn lực cho giáo dục, du lịch và đời sống cộng đồng.
Đặt sông nước vào cấu trúc của "siêu đô thị"
Từ góc nhìn quy hoạch dài hạn, Tiến sỹ Nguyễn Thị Hậu (Tổng Thư ký Hội Khoa học Lịch sử Thành phố Hồ Chí Minh) cho rằng, Thành phố Hồ Chí Minh cần được định hình theo hướng "vùng đô thị sông nước"; trong đó hệ thống thủy hệ tự nhiên được xem là cấu trúc nền cho tổ chức không gian, sinh thái, giao thông, văn hóa và kinh tế.
Trong tầm nhìn 100 năm, yếu tố sông nước vì thế không nên được xem chỉ là cảnh quan hay ranh giới giữa các khu vực. Các dòng sông cần trở thành những trục liên kết chiến lược, kết nối đô thị - nông thôn - sinh thái; đồng thời hình thành những hành lang ven sông phục vụ giao thông, không gian công cộng, công viên, di sản và dịch vụ.
Với hệ thống sông: Sài Gòn, Đồng Nai, Thị Vải, Lòng Tàu, Soài Rạp cùng mạng lưới kênh rạch, Thành phố Hồ Chí Minh có điều kiện để tổ chức một cấu trúc đô thị mà ở đó giao thông đường thủy được tăng cường, hành lang sinh thái được bảo vệ và các giá trị văn hóa ven sông được khôi phục.
Theo Tiến sỹ Nguyễn Thị Hậu, một trong những hướng cần chú trọng là thiết lập hệ thống công viên ven sông, bảo tồn hành lang sinh thái, tăng cường giao thông công cộng đường thủy.
Trên cơ sở đó, địa phương có thể khôi phục các bến, chợ ven sông, làng nghề, lễ hội truyền thống, di tích tín ngưỡng dân gian và hình thành các tuyến điểm du lịch văn hóa. Những không gian này không chỉ góp phần giữ bản sắc mà còn có thể tạo thêm nguồn lực cho du lịch sinh thái, du lịch văn hóa, du lịch di sản và các sản phẩm công nghiệp văn hóa.
Từ kinh nghiệm một số đô thị trên thế giới, Tiến sỹ Nguyễn Thị Hậu cũng chỉ ra rằng việc phát triển gắn với thủy hệ tự nhiên hoàn toàn có thể song hành cùng hiện đại hóa. Băng Cốc (Thái Lan) duy trì cư trú ven sông và khai thác các khu vực này cho du lịch cộng đồng.
Amsterdam (Hà Lan) xem hệ thống kênh nước là một phần cấu trúc di sản đô thị. Singapore tích hợp quản lý nước với quy hoạch sinh thái và không gian công cộng. Những kinh nghiệm đó gợi mở một cách tiếp cận, hiện đại hóa không đồng nghĩa với tách đô thị khỏi dòng sông.
Trong tầm nhìn siêu đô thị 100 năm, vấn đề không chỉ là Thành phố Hồ Chí Minh sẽ mở rộng đến đâu, xây dựng bao nhiêu tuyến đường hay hình thành thêm bao nhiêu khu đô thị mới mà điều quan trọng là cấu trúc phát triển mới có tiếp tục giữ được mối quan hệ giữa con người với dòng sông hay không.
Bảo tồn di sản sông nước vì thế không có nghĩa đưa Thành phố trở lại với đời sống của quá khứ. Điều cần thiết là nhận diện những giá trị cốt lõi, bảo vệ những dấu tích cần thiết và tạo cho di sản một đời sống mới phù hợp với cộng đồng đương đại.
Những dòng sông không chỉ hiện diện như cảnh quan bên các khu đô thị mới mà tiếp tục kết nối giao thông, sinh thái, văn hóa, du lịch và ký ức cộng đồng; qua đó góp phần định hình một Thành phố Hồ Chí Minh hiện đại, bền vững nhưng vẫn giữ được bản sắc của một đô thị hình thành và lớn lên cùng sông nước./.
Chuyến ghe làm sạch những dòng kênh đô thị trong Thành phố Hồ Chí Minh