Những năm qua, vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi tỉnh Lào Cai đã có những bước chuyển về kinh tế-xã hội. Tuy nhiên, nạn tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống vẫn diễn ra phức tạp gây ảnh hưởng đến chất lượng dân số, nguồn nhân lực, bình đẳng giới và sự phát triển bền vững của cộng đồng.
Hóa giải “hủ tục” trong dòng họ
Phúc Khánh là xã vùng cao với địa bàn rộng, dân cư phân bố tại 11 thôn, đời sống của một bộ phận nhân dân còn khó khăn. Trình độ dân trí và điều kiện tiếp cận thông tin giữa các khu vực chưa đồng đều; một số phong tục, tập quán truyền thống vẫn còn ảnh hưởng đến nhận thức của người dân.
Trong 6 tháng đầu năm 2026, xã Phúc Khánh không ghi nhận trường hợp tảo hôn nhưng vẫn còn một trường hợp nữ dưới 18 tuổi sinh con. Đây là vấn đề cần tiếp tục quan tâm bởi việc sinh con ở tuổi vị thành niên có thể kéo theo nhiều hệ lụy về sức khỏe, học tập, việc làm, đời sống kinh tế và tương lai của cả mẹ và trẻ.
Những năm qua, cấp ủy, chính quyền xã Phúc Khánh luôn quan tâm triển khai nhiều giải pháp nhằm nâng cao nhận thức của nhân dân về Luật Hôn nhân và Gia đình, Luật Trẻ em, chính sách dân số, bình đẳng giới, chăm sóc sức khỏe sinh sản và phòng, chống tảo hôn, hôn nhân cận huyết thống.
Theo bà Phạm Thị Ngân, Phòng Văn hóa-Xã hội xã Phúc Khánh, thực tiễn cơ sở tại địa phương cho thấy, nguyên nhân của việc tảo hôn do một số phong tục tập quán không phù hợp. Có trường hợp xuất phát từ quan niệm “con gái lớn thì phải lấy chồng”, “lấy chồng sớm để gia đình yên tâm”; có nơi còn chịu ảnh hưởng của tư tưởng kết hôn trong phạm vi dòng họ hoặc cộng đồng quen biết để “giữ người”, “giữ của”, “giữ quan hệ”.
Bên cạnh đó, ở một số gia đình, cha mẹ còn thiếu kiến thức về sức khỏe sinh sản vị thành niên, pháp luật về độ tuổi kết hôn. Một số học sinh cũng chưa có đầy đủ kỹ năng tự bảo vệ bản thân, kỹ năng xây dựng mối quan hệ lành mạnh và kiến thức về sức khỏe sinh sản.
Do đó, quan hệ dòng họ có vai trò rất lớn ở vùng nông thôn, miền núi. Nếu phát huy đúng, dòng họ sẽ trở thành lực lượng quan trọng trong việc giáo dục con cháu, xây dựng đời sống văn hóa, giúp đỡ nhau phát triển kinh tế và chấp hành pháp luật. Nếu trong dòng họ tồn tại quan niệm không phù hợp thì việc thay đổi nhận thức sẽ khó khăn hơn. Vì vậy, hóa giải “hủ tục” không đồng nghĩa với xóa bỏ phong tục truyền thống, mà phải phân biệt rõ đâu là giá trị văn hóa tốt đẹp cần bảo tồn, đâu là tập quán không còn phù hợp cần thay đổi.
Từ thực tế tại địa phương, Ủy ban Nhân dân xã Phúc Khánh xác định lấy gia đình làm nền tảng, dòng họ làm lực lượng vận động, thôn bản làm địa bàn, nhà trường làm môi trường giáo dục và lấy pháp luật làm chuẩn mực; xây dựng mô hình dòng họ không tảo hôn, không hôn nhân cận huyết thống.
Đồng thời, địa phương chuyển từ “tuyên truyền cấm đoán” sang “phân tích hậu quả”. Một trong những hạn chế của tuyên truyền trước đây là đôi khi còn nặng về khẩu hiệu, phổ biến quy định mà chưa đi sâu vào những hậu quả cụ thể, hướng tới mục tiêu “Không tảo hôn-Không hôn nhân cận huyết thống-Không để trẻ em bỏ học-Không để thanh niên thiếu cơ hội phát triển”.
Huy động cả hệ thống chính trị
Lào Cai là tỉnh vùng cao, biên giới có 34 dân tộc cùng sinh sống tại 99 xã, phường. Đồng bào dân tộc thiểu số chiếm trên 57,6% dân số toàn tỉnh. Để thực hiện hiệu quả công tác phòng, chống tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống, Tỉnh ủy Lào Cai đã ban hành Nghị quyết số 09-NQ/TU ngày 25/10/2025 về tiếp tục đẩy mạnh công tác phòng, chống tảo hôn, nữ dưới 18 tuổi sinh con trong vùng đồng bào dân tộc thiểu số trên địa bàn tỉnh giai đoạn 2025-2030.
Theo lãnh đạo Sở Dân tộc và Tôn giáo tỉnh Lào Cai, công tác phòng, chống tảo hôn và nữ dưới 18 tuổi sinh con được các cấp ủy, chính quyền, Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức chính trị-xã hội tỉnh tập trung triển khai quyết liệt, tạo chuyển biến sâu sắc trong nhận thức và nâng cao trách nhiệm của cả hệ thống chính trị. Cơ chế phối hợp liên ngành được tỉnh tăng cường, phân định rõ vai trò, trách nhiệm của từng ngành, cơ quan, đơn vị. Định kỳ trong 6 tháng, các đơn vị tổ chức nghiêm túc các hội nghị giao ban chuyên đề nhằm kịp thời tháo gỡ khó khăn, vướng mắc ngay tại cơ sở.
Công tác tuyên truyền, vận động được Lào Cai triển khai sâu rộng, toàn diện, có trọng tâm, trọng điểm, phù hợp với đặc điểm từng vùng miền, dân tộc và phong tục, tập quán của địa phương. Các sở, ngành, địa phương tổ chức triển khai, lồng ghép truyền thông, tuyên truyền trên 500 buổi đối thoại, tư vấn, hội thảo, tọa đàm; tổ chức trên 150 hội nghị tập huấn, tuyên truyền cho trên 2.000 lượt người nhằm tuyên truyền, vận động thực hiện nghiêm túc Luật Hôn nhân gia đình.
Thông qua cơ chế phối hợp liên ngành, các nội dung tuyên truyền về hệ lụy của nạn tảo hôn, hôn nhân cận huyết thống và tình trạng nữ dưới 18 tuổi sinh con đã được truyền tải sâu rộng, hiệu quả đến từng thôn, bản và gia đình trong vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Qua đó, các hoạt động được tổ chức nhằm nâng cao nhận thức, trách nhiệm của cộng đồng, phát huy vai trò của các tổ chức cơ sở trong việc giám sát, phát hiện và ngăn chặn kịp thời trường hợp vi phạm; góp phần ổn định đời sống xã hội và nâng cao chất lượng dân số tại địa phương.
Nhờ huy động cả hệ thống chính trị vào cuộc, tình trạng tảo hôn, phụ nữ dưới 18 tuổi sinh con ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số trên địa bàn tỉnh Lào Cai có xu hướng giảm nhưng chưa bền vững. Trong 6 tháng đầu năm 2026, toàn tỉnh có 56 trường hợp tảo hôn (trong đó, tảo hôn từ vợ 14 trường hợp, tảo hôn từ chồng 8 trường hợp, tảo hôn cả 2 vợ chồng 34 trường hợp); tảo hôn nhiều nhất là dân tộc Mông 53 trường hợp, dân tộc Tày 3 trường hợp. Các địa phương đã kịp thời vận động, ngăn chặn 112 cặp nam nữ có ý định tảo hôn. Toàn tỉnh không có trường hợp hôn nhân cận huyết thống nhưng vẫn còn 444 trường hợp nữ sinh con dưới 18 tuổi.
Để thực hiện hiệu quả công tác phòng, chống tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống, tỉnh Lào Cai xác định tiếp tục quan tâm, bố trí nguồn lực cho đầu tư phát triển kinh tế-xã hội tại các xã vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, vùng đặc biệt khó khăn. Tỉnh tiếp tục phát huy vai trò của đội ngũ người có uy tín, trưởng thôn, bản, bí thư chi bộ và các chức sắc tôn giáo trong công tác tuyên truyền, vận động nhân dân. Đây là “cầu nối” vững chắc và lực lượng nòng cốt trong công tác tuyên truyền, vận động tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số./.
Xóa hủ tục tảo hôn, hôn nhân cận huyết nơi biên cương Lào Cai
Với sự vào cuộc của cả hệ thống chính trị, đồng bào dân tộc thiểu số đã dần dần thay đổi nhận thức, thay đổi cách nghĩ, hành vi ứng xử về mối quan hệ hôn nhân và gia đình, nhất là hủ tục tảo hôn.
