Trước khi Mặt trời mọc lên tại khu vực Điện Phương ở Việt Nam, các nghệ nhân đất nung đã nhanh chóng kê bàn làm việc dưới những rặng tre đung đưa bên dòng sông Thu Bồn, bắt đầu nặn gốm trong tiếng chim hót đón ngày mới. Cứ vào tháng Mười hàng năm, khi nước sông dâng đầy, họ lại tạm dừng công việc và cất đồ nghề đi. Họ chỉ trở lại làm việc khi nước rút.
Được truyền cảm hứng từ nhịp điệu này của nước lũ, vào năm 2016, công ty kiến trúc Tropical Space đã xây dựng xướng gốm chống lũ Terra Cotta Studio cho nghệ nhân Lê Húc Đá. Mỗi năm, nước lũ vẫn dâng lên tràn ngập phần phía dưới khối nhà hình lập phương ấn tượng này. Nhưng thay vì phá hủy ngôi nhà, dòng nước lại chảy qua một hệ thống tường gạch rỗng và thoát đi nhẹ nhàng. Thiết kế độc đáo cũng giúp công trình tối ưu được các yếu tố gió và bóng râm, qua đó chống lại khí hậu khắc nghiệt của miền Trung.
Năm 2023, kiến trúc sư của Tropical Space đã mở rộng dự án với Terra Cotta Workshop. Đây là một xưởng gốm nằm liền kề, nơi có nhiều nghệ nhân làm việc, được trang bị lò nung lớn và một trung tâm tiếp khác. Bên trong xưởng, các tác phẩm gốm được đặt trên bục cao 2 mét. Độ cao này đã lớn hơn mực nước lũ cao nhất trong cả thế kỷ qua. Toàn bộ hệ thống điện cũng được lắp cao, cách mặt đất gần 1 mét. Các thiết bị trong xưởng cũng được sắp xếp để có thể dễ dàng cất lên kệ cao khi mùa mưa đến.
“Chúng tôi không thiết kế công trình để chống lại, hay ở thế đối đầu với nước,” đồng sáng lập Tropical Space, anh Nguyễn Hải Long, chia sẻ với CNN. “Thay vào đó, công trình chỉ đứng đó và lặng lẽ quan sát biến động lên xuống của dòng sông.”
Anh Hải Long thuộc về một thế hệ kiến trúc sư mới của Việt Nam, những con người đang quay về sử dụng vật liệu bản địa và áp dụng kỹ thuật xây dựng truyền thống. Họ không chỉ dùng gạch nung mà còn đưa vào các bản thiết kế phần nền nhà sàn, hay nền bè tre nổi, coi chúng như những công cụ chống biến đổi khí hậu bền vững. Anh cho biết Terra Cotta Studio và Terra Cotta Workshop được lấy cảm hứng từ các ngôi nhà truyền thống của những thương gia địa phương. Những công trình này đã tồn tại qua nhiều mùa lũ nhờ sử dụng tường gạch thoáng khí.
“Nếu sống hòa hợp với tự nhiên, ta sẽ nhận ra giới hạn cũng như món quà mà nó mang lại,” anh nói. Lũ lụt không đóng vai trò duy nhất là tác nhân hủy diệt mà còn để lại đất đai màu mỡ và nguyên liệu thô. "Nếu không có sự kết nối sâu sắc với đất đai, chúng ta có thể bỏ lỡ và không nhận ra cơn giận, niềm vui hay những thay đổi tinh tế của tự nhiên.”
Ở tuyến đầu của tình trạng biến đổi khí hậu
Là đất nước có hơn 3.200 km bờ biển và nhiều vùng đồng bằng trũng thấp, Việt Nam luôn nằm trong nhóm quốc gia dễ tổn thương nhất trước biến đổi khí hậu.
Theo tổ chức Global Facility for Disaster Reduction and Recovery, hơn 70% dân số Việt Nam thường xuyên đối diện với các “tai họa thiên nhiên” như bão, lũ và xâm nhập mặn. Riêng năm 2020, các hiện tương liên quan tới biến đổi khí hậu đã khiến Việt Nam thiệt hại khoảng 10 tỷ USD, tương đương 3,2% GDP. UNDP ước tính 40% diện tích Đồng bằng sông Cửu Long, nơi khoảng 18 triệu người đang sinh sống, có thể bị ngập vào năm 2100.
Trong bối cảnh đó, công ty H&P Architects ở Hà Nội đang tái hình dung một công trình xây dựng như một sinh thể có thể nổi lên và hạ xuống theo dòng nước. Công trình nổi này sẽ được neo chặt xuống lòng sông bằng cọc và dây.
Công trình Ngôi nhà tre nổi do H&P Architects thiết kế thực tế là một giải pháp mô-đun dành cho các cộng đồng dễ bị lũ ở đồng bằng sông Cửu Long. Công trình có cấu trúc tam giác, với vật liệu sử dụng là lõi tre đặc và nổi được nhờ thùng nhựa tái chế. Phần mái được thiết kế rộng, vừa để che nắng vừa hứng nước mưa tích trữ. Đồng thời, phần mái cũng được gắn pin năng lượng mặt trời để cung cấp điện, phòng khi nước lũ lên khiến công trình bị cô lập.
Hệ thống cửa linh hoạt giúp công trình luôn thoáng khí khi trời khô ráo, và kín gió khi mưa bão đến. Kiến trúc sư Đoàn Thanh Hà ví ngôi nhà như “bông hoa sáng rực đứng vững giữa mùa lũ.”
Dù vướng rào cản pháp lý do tre chưa được công nhận là vật liệu xây dựng chính thức, Hà tin thiết kế của công ty phù hợp với kịch bản nước biển dâng cao 1 mét. Với chi phí chỉ khoảng 5.000 USD, một căn nhà nổi của H&P Architects có thể được xây dựng chỉ trong vài tuần.
Theo CNN, bão nhiệt đới đang trở thành mối đe dọa ngày càng lớn ở Việt Nam. Tại khu vực Cẩm Thanh, Hội An, công ty VTN Architects của kiến trúc sư Võ Trọng Nghĩa đã xây dựng Nhà cộng đồng Casamia trên đặt trên phần bệ bê tông, kết hợp với 22 vòm tre cao tới 9 mét. Ngoài việc dùng khung tre dẻo dai có thể chịu được gió mạnh, phần mái lá của công trình cũng được gia cố bằng lưới thép chống bão. Công trình đã đứng vững trong mùa mưa bão 2020, bao gồm cả đòn tấn công của siêu bão Molave.
“Tre thực sự hài hòa với khí hậu nóng ẩm của Việt Nam,” ông Nghĩa chia sẻ với CNN. Ông tin rằng tre nên được dùng nhiều hơn khi xây dựng các nhà hàng nằm ven biển hay công trình cộng đồng, vì vừa hiệu quả vừa gần gũi về mặt văn hóa.
Tại công trình HippoFarm nằm gần TP.HCM, công ty thiết kế T3 Architects lại chọn giải pháp dùng khung thép tái chế để nâng công trình lên cao hơn mực nước lũ. Công trình cũng sử dụng vật liệu trấu trộn với đất tảo cát để cách nhiệt, bên cạnh nhiều vật liệu bản địa khác như gạch, vôi, tre. “Tận dụng vật liệu sẵn có là cách tiếp cận tiết kiệm và bền vững,” đồng sáng lập T3 Architects, ông Charles Gallavardin, chia sẻ với CNN.
Giải pháp bản địa, tầm nhìn toàn cầu
CNN đánh giá những giải pháp kiến trúc bắt nguồn từ kinh nghiệm thích ứng với biến đổi khí hậu đã được tích lũy qua hàng trăm năm qua có tiềm năng ứng dụng lớn ngoài Việt Nam.
H&P Architects chia sẻ với CNN rằng công ty đã nhận được nhiều sự quan tâm tới mô hình nhà tre nổi từ các cộng đồng thường xuyên hứng chịu thiên tai ở khắp châu Á và cả những nơi khác. Kiến trúc sư Hà cho biết khi hình dung ra những ngôi nhà chống lũ này, ông chỉ nghĩ có mục tiêu đáp ứng “nhu cầu ở địa phương”. Nhưng sau khi dự án hoàn thành, công ty đã nhận được nhiều đề nghị từ Campuchia, Philippines, Ấn Độ, Trung Quốc và thậm chí cả Mỹ.
Trong khi đó, VTN Architects đã thực hiện nhiều dự án liên quan tới tre tại Trung Quốc, bao gồm một nhà hàng quy mô lớn ở Hạ Môn. Tại dự án này, các cây tre được ngâm nước và hun khói trước khi sử dụng. Đây là các kỹ thuật xử lý truyền thống của Việt Nam nhằm giúp tăng độ bền, có thể kéo dài tuổi thọ của vật liệu tới nửa thế kỷ.
Kiến trúc sư Nghĩa cho biết rào cản lớn nhất đối với tre vẫn là yếu tố pháp lý. Điều này đặc biệt khó ở phương Tây, nơi tre chưa được công nhận là vật liệu truyền thống. Hiện mới chỉ có 8 quốc gia ban hành quy chuẩn xây dựng cho vật liệu tre và Mỹ là nước phương Tây duy nhất trong số đó.
“Bất cứ nơi nào trên thế giới cũng có thể dùng tre,” Nghĩa khẳng định với CNN. “Vấn đề là giấy phép xây dựng. Ta có thể kết hợp tre với gỗ hay thép để đạt tiêu chuẩn, nhưng tre vẫn là vật liệu chính./.”
