Sau gần 10 năm liên tục nhận được đề nghị của các tổ chức bảo tồn về việc thành lập khu bảo vệ quần thể linh trưởng đặc hữu, quý hiếm được xem là “báu vật toàn cầu” ở Kim Bảng, ngày 3/11/2026, Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Ninh Bình (Ủy ban Nhân dân tỉnh Ninh Bình) đã tổ chức Lễ công bố quyết định thành lập Khu rừng đặc dụng “Khu bảo tồn loài-sinh cảnh Voọc mông trắng Kim Bảng” nằm trên địa bàn các phường Lý Thường Kiệt, Tam Chúc và Nguyễn Úy.
Khu bảo tồn loài-sinh cảnh Voọc mông trắng Kim Bảng có tổng diện tích 3.182 ha, là khu vực có hệ sinh thái rừng núi đá vôi, có giá trị cao về đa dạng sinh học, ghi nhận nhiều loài động, thực vật đặc hữu, nguy cấp, quý, hiếm; đặc biệt là loài Voọc mông trắng nằm trong nhóm 25 loài linh trưởng có nguy cơ tuyệt chủng cao nhất thế giới cần được ưu tiên bảo vệ.
Thiết lập không gian bảo tồn: Gìn giữ báu vật thiên nhiên
Phát biểu tại lễ công bố, ông Trần Anh Dũng - Phó Chủ tịch Ủy ban Nhân dân tỉnh Ninh Bình cho biết Voọc mông trắng là loài linh trưởng đặc hữu của Việt Nam, được xếp vào nhóm cực kỳ nguy cấp trong Danh lục Đỏ của Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế. Cả nước hiện chỉ còn khoảng 540 cá thể; riêng Ninh Bình đã có gần 470 cá thể, chiếm 90% quần thể của loài trên toàn thế giới. Tại vùng rừng núi đá vôi Kim Bảng, các nhà khoa học đã xác minh ngoài thực địa ít nhất 116 cá thể, là quần thể lớn thứ hai thế giới, chỉ sau Vân Long.
Vì vậy, theo ông Dũng, giữ được đàn Voọc Kim Bảng là giữ được một phần tương lai của loài linh trưởng này. Đó cũng là giá trị đặc biệt của vùng đất này, và cũng là trách nhiệm rất lớn của tỉnh Ninh Bình.
Theo ông Dũng, việc thành lập khu bảo tồn tạo cơ sở pháp lý để quản lý, bảo vệ rừng và sinh cảnh một cách thống nhất, lâu dài; bảo vệ quần thể Voọc mông trắng cùng nhiều loài động, thực vật quý hiếm; đồng thời mở ra điều kiện thuận lợi cho nghiên cứu khoa học, giáo dục môi trường, phục hồi hệ sinh thái và phát triển du lịch sinh thái bền vững.
Tuy vậy, ông Dũng lưu ý việc thành lập khu bảo tồn mới chỉ là bước khởi đầu. Nhiệm vụ lâu dài và khó khăn hơn là bảo vệ an toàn từng đàn Voọc, gìn giữ từng cánh rừng và giải quyết hài hòa giữa bảo tồn với sinh kế của người dân.
Vì vậy, để khu bảo tồn sớm đi vào hoạt động ổn định, thực chất và hiệu quả, ông Dũng đề nghị Sở Nông nghiệp và Môi trường chỉ đạo Ban Quản lý rừng phòng hộ, đặc dụng Ninh Bình (đơn vị được giao trực tiếp quản lý Khu bảo tồn) bắt tay ngay vào việc: Bố trí lực lượng tuần tra, bảo vệ thường xuyên những nơi Voọc sinh sống, kiên quyết không để xảy ra săn bắt, xâm hại sinh cảnh; sớm kiện toàn bộ máy, ban hành Quy chế quản lý và triển khai các chương trình bảo vệ, phục hồi rừng, giám sát quần thể Voọc; đưa khoa học, công nghệ vào quản lý để nắm chắc từng đàn Voọc, diễn biến của rừng.
Đối với ủy ban nhân dân các phường Lý Thường Kiệt, Tam Chúc, Nguyễn Ủy, ông Dũng đề nghị phối hợp chặt chẽ với lực lượng kiểm lâm và Ban Quản lý trong tuần tra, bảo vệ rừng, xử lý vi phạm; đẩy mạnh tuyên truyền, vận động Nhân dân cùng giữ rừng; chăm lo phát triển sinh kế bền vững để người dân vừa tham gia bảo tồn, vừa được hưởng lợi từ bảo tồn.
Ngoài ra, ông Dũng cũng đề nghị các sở, ban, ngành theo chức năng, nhiệm vụ của mình chủ động phối hợp với Sở Nông nghiệp và Môi trường bảo đảm nguồn lực thực hiện Phương án; kiểm soát chặt chẽ hoạt động xây dựng, khai thác khoáng sản ở khu vực giáp ranh, không để chia cắt, suy giảm sinh cảnh; lồng ghép các chương trình, dự án và huy động nguồn lực hợp tác quốc tế cho bảo vệ rừng, phục hồi sinh cảnh và bảo tồn đa dạng sinh học.
Tôi giao nhiệm vụ cho các sở, ngành, địa phương và các đơn vị liên quan phối hợp chặt chẽ với Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Ủy ban Quốc gia UNESCO Việt Nam, sớm cử đầu mối kỹ thuật làm việc với các cơ quan tư vấn; chuẩn bị bài bản, thận trọng, có cơ sở khoa học.
Chất lượng quản lý, bảo vệ Khu bảo tồn Kim Bảng hôm nay chính là một phần câu trả lời của tỉnh trước UNESCO.
Trước khi kết thúc bài phát biểu, ông Dũng nhấn mạnh bảo vệ Voọc mông trắng là bảo vệ tài sản thiên nhiên quý giá của đất nước và tương lai phát triển xanh, bền vững của Ninh Bình. "Tôi mong các cấp, các ngành, các nhà khoa học, tổ chức bảo tồn, doanh nghiệp và Nhân dân tiếp tục đồng hành, chung tay gìn giữ Khu bảo tồn," ông Dũng kêu gọi.
Duy trì sinh cảnh ổn định, bền vững cho loài
Thông tin thêm tại lễ công bố, ông Bùi Xuân Diệu - Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Ninh Bình, cho biết Voọc mông (tên khoa học Trachypithecus delacouri) là loài linh trưởng đặc hữu, chỉ phân bố tại Việt Nam, được phát hiện lần đầu vào năm 1930; hiện được xếp ở mức Cực kỳ nguy cấp trong Sách Đỏ Việt Nam và Danh lục Đỏ của Liên minh Bảo tồn thiên nhiên quốc tế (IUCN), thuộc nhóm 25 loài linh trưởng có nguy cơ tuyệt chủng cao nhất thế giới.
Theo ông Bùi Xuân Diệu, những năm 1990, loài này còn khoảng 16 quần thể biệt lập với tổng số khoảng 300 cá thể; đến nay, nhiều quần thể đã biến mất, chỉ còn 5 quần thể sống hoang dã với tổng số ước tính khoảng 500 cá thể.
Tỉnh Ninh Bình hiện là nơi sinh sống trên 90% số cá thể Voọc mông trắng còn lại ngoài tự nhiên trên thế giới.
Đây cũng là tiền đề quan trọng để Sở Nông nghiệp và Môi trường tham mưu Ủy ban Nhân dân tỉnh Ninh Bình phối hợp với các bộ, ngành Trung ương nghiên cứu, xây dựng hồ sơ để Chính phủ đề nghị Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên hợp quốc công nhận khu bảo tồn vào Danh mục Di sản thế giới.
Việc Khu bảo tồn được xác lập với cơ sở pháp lý đầy đủ, ranh giới, diện tích rõ ràng và mô hình quản lý chuyên trách là điều kiện cần thiết để chứng minh giá trị nổi bật toàn cầu về đa dạng sinh học của hệ sinh thái núi đá vôi, đặc biệt là quần thể Voọc mông trắng - loài linh trưởng đặc hữu, quý, hiếm của Việt Nam; đồng thời đáp ứng yêu cầu về tính toàn vẹn và hệ thống bảo vệ, quản lý theo các tiêu chí của Công ước về bảo vệ di sản văn hóa và thiên nhiên thế giới
Việc thành lập khu rừng đặc dụng “Khu bảo tồn loài - sinh cảnh Voọc mông trắng Kim Bảng” là thành quả của một quá trình nỗ lực bền bỉ, đồng thời là khởi đầu cho chặng đường mới với những nhiệm vụ, trách nhiệm nặng nề hơn trong công tác quản lý, bảo vệ rừng, bảo tồn thiên nhiên và đa dạng sinh học.
Trong thời gian tới, Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Ninh Bình sẽ tham mưu ủy ban nhân dân tỉnh, đồng thời chỉ đạo Chi cục Lâm nghiệp và Kiểm lâm tập trung triển khai cắm mốc ranh giới; thực hiện giao đất, giao rừng cho Ban Quản lý rừng phòng hộ, đặc dụng Ninh Bình để quản lý, sử dụng đúng mục đích, phù hợp với quy định về quản lý rừng đặc dụng; xây dựng, trình phê duyệt Phương án quản lý rừng bền vững, Đề án du lịch sinh thái, nghỉ dưỡng, giải trí của Khu bảo tồn.
Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Ninh Bình cũng sẽ tăng cường kêu gọi, huy động nguồn lực từ các tổ chức khoa học, tổ chức phi chính phủ và các tổ chức, cá nhân có liên quan cho công tác bảo tồn, phát triển quần thể Voọc mông trắng, duy trì sinh cảnh ổn định, bền vững cho loài.
Truyền thông góp phần thúc đẩy nỗ lực bảo tồn
Trước đó, cuối tháng 7/2025, Báo Điện tử VietnamPlus đã đăng tải loạt bài viết “Kiến thiết không gian bảo tồn: Mệnh lệnh sống còn, trách nhiệm với tương lai,” phản ánh hoạt động nổ mìn khai thác đá, sản xuất ximăng, vận chuyển vật liệu xây dựng tại Kim Bảng, Thanh Liêm của tỉnh Hà Nam (nay là tỉnh Ninh Bình) trong nhiều năm qua đã gây ô nhiễm, ảnh hưởng nghiêm trọng đến cuộc sống của hàng nghìn người dân sống quanh khu vực.
Ngoài ra, các hoạt động nổ mìn khai thác đá, sản xuất ximăng, cũng tác động xấu tới đa dạng sinh học, nhất là các quần thể Voọc mông trắng (Voọc quần đùi trắng) được xem là “báu vật toàn cầu” chỉ duy nhất có ở Việt Nam, hiện đang nằm trong số 25 loài nguy cấp nhất trên thế giới cần được bảo vệ.
Điểm nhấn đặc biệt của loạt bài là không dừng lại ở việc “gióng chuông cảnh tỉnh,” mà thể hiện rõ tinh thần kiến tạo khi đề xuất những giải pháp cụ thể, mang tính chiến lược dài hạn. Một trong những thông điệp xuyên suốt là cần thay đổi tư duy: Thiên nhiên không thể là phần “còn lại” sau quy hoạch, mà phải trở thành nền tảng cốt lõi của phát triển bền vững. Quan trọng hơn, bảo tồn không thể chỉ dừng ở tuyên bố, mà cần được hiện thực hóa bằng hành động cụ thể, nhất quán và có giám sát.
Hơn thế, trong bối cảnh đất nước đang bước vào giai đoạn phát triển mới, khát vọng tăng trưởng cần song hành với trách nhiệm gìn giữ thiên nhiên. Bởi lẽ, một tương lai thịnh vượng không thể được xây dựng trên sự mất mát của môi trường sống. Những gì còn lại sau mỗi dự án, mỗi quyết định hôm nay, sẽ là câu trả lời cho thế hệ mai sau. Và chính từ những nỗ lực như loạt bài này, hy vọng về một Việt Nam xanh - nơi con người và thiên nhiên cùng tồn tại hài hòa, đang dần trở nên rõ nét hơn.
Đáng mừng là, ngay sau khi loạt bài trên được đăng tải, ngày 1/8/2025, các tổ chức bảo vệ môi trường, bảo tồn thiên nhiên, đã có Thư ngỏ gửi Thủ tướng Chính phủ, Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Chủ tịch Ủy ban Nhân dân tỉnh Ninh Bình, kiến nghị khẩn trương thành lập và bảo vệ Khu bảo tồn Loài và Sinh cảnh Voọc mông trắng tại Kim Bảng; phục hồi môi trường sau khai thác khoáng sản và đảm bảo hành lang kết nối; tiến hành rà soát các dự án phát triển khác có nguy cơ ảnh hưởng đến khu bảo tồn.
Bộ Nông nghiệp và Môi trường và các cơ quan chuyên môn của bộ cũng đã liên tiếp có 3 văn bản gửi Ủy ban Nhân dân tỉnh Ninh Bình, Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Ninh Bình, đề nghị làm rõ thông tin; triển khai các biện pháp khắc phục trước mắt và tăng cường công tác kiểm tra, giám sát các cơ sở hoạt động khai thác khoáng sản, sản xuất ximăng trên địa bàn tỉnh; ưu tiên loại bỏ các khu vực khai thác ảnh hưởng đến sinh cảnh loài nguy cấp, bảo vệ cảnh quan, phục hồi môi trường tại các mỏ đã hoặc sắp đóng cửa.
Ở góc độ quốc tế, Chương trình Phát triển Liên hợp quốc tại Việt Nam cũng đưa ra những khuyến nghị cụ thể, nhấn mạnh việc phục hồi sinh cảnh, kết nối các khu bảo tồn và ứng dụng công nghệ trong giám sát đa dạng sinh học./.