Khối lượng chất thải rắn sinh hoạt ngày càng gia tăng, trong khi hạ tầng thu gom, vận chuyển và xử lý tại nhiều địa phương vẫn chưa theo kịp yêu cầu thực tiễn. Từ bức tranh chung của cả nước đến áp lực tại thành phố Hà Nội cho thấy, việc đầu tư đồng bộ, hiện đại hóa hạ tầng xử lý rác thải không chỉ là yêu cầu cấp bách về môi trường, mà còn là điều kiện quan trọng để các đô thị phát triển bền vững trong giai đoạn mới.
Hạ tầng xử lý chất thải còn nhiều điểm nghẽn
Theo Cục Môi trường, cùng với tốc độ đô thị hóa và phát triển kinh tế-xã hội, lượng chất thải rắn sinh hoạt phát sinh trên cả nước tiếp tục gia tăng, đặt ra áp lực ngày càng lớn đối với hệ thống thu gom, vận chuyển và xử lý.
Mặc dù tỷ lệ thu gom, xử lý đã có những chuyển biến tích cực, song hạ tầng xử lý chất thải vẫn chưa đồng bộ, phương thức xử lý còn phụ thuộc lớn vào chôn lấp, trong khi phân loại tại nguồn và tái chế chưa đạt yêu cầu.
Hiện cả nước có 1.550 cơ sở xử lý chất thải rắn sinh hoạt. Trong đó, có 1.178 cơ sở chôn lấp; 333 cơ sở đốt không phát điện; 11 cơ sở đốt có phát điện và 29 cơ sở xử lý chất thải thành mùn, phân hữu cơ.
Báo cáo của Cục Môi trường cho thấy năm 2025, tỷ lệ chất thải rắn sinh hoạt được thu gom, xử lý tại khu vực đô thị đạt trung bình khoảng 97,58% (vượt chỉ tiêu Quốc hội đề ra là 95%). Tại khu vực nông thôn, tỷ lệ này đạt khoảng 84,22%. Tuy nhiên, tỷ lệ chôn lấp vẫn ở mức khoảng 48,89%, cho thấy áp lực chuyển đổi công nghệ và nâng cao hiệu quả xử lý vẫn rất lớn.
Bên cạnh đó, một số cơ sở đang áp dụng các công nghệ khác như khí hóa, sản xuất viên nén nhiên liệu RDF phục vụ sản xuất năng lượng.
Những con số trên cho thấy mạng lưới xử lý chất thải đã được hình thành, song cơ cấu công nghệ còn chưa thực sự đáp ứng yêu cầu quản lý chất thải theo hướng hiện đại, giảm chôn lấp, tăng tái chế và tuần hoàn tài nguyên.
Đáng chú ý, theo Cục Môi trường, khó khăn không chỉ nằm ở công đoạn xử lý cuối cùng mà còn xuất hiện xuyên suốt chuỗi quản lý chất thải. Khối lượng rác gia tăng trong khi hạ tầng phân loại, thu gom, vận chuyển và xử lý chưa đồng bộ; phân loại tại nguồn triển khai chậm, tỷ lệ tái chế thấp, chôn lấp vẫn phổ biến. Việc sắp xếp, sáp nhập đơn vị hành chính cũng đặt ra yêu cầu rà soát, điều chỉnh quy hoạch, quỹ đất, điểm tập kết, trạm trung chuyển và phương án vận chuyển, xử lý chất thải.
Đặc biệt, quy hoạch các khu xử lý chất thải tập trung cấp vùng, cấp quốc gia chưa được triển khai đầy đủ. Điều này cho thấy, yêu cầu đặt ra không đơn thuần là xây dựng thêm các nhà máy xử lý rác, mà phải hình thành một hệ thống hạ tầng đồng bộ, có khả năng đáp ứng nhu cầu trước mắt và dài hạn.
Trong bối cảnh hiện nay, quy hoạch cơ sở xử lý cần gắn với dự báo lượng chất thải phát sinh, lộ trình phân loại tại nguồn, mục tiêu giảm thiểu, tái sử dụng, tái chế và đặc điểm phát triển kinh tế-xã hội của từng địa phương.
Hà Nội chuyển dịch công nghệ xử lý rác tồn đọng
Là đô thị đặc biệt với tốc độ đô thị hóa cao, quy mô dân số và hoạt động kinh tế lớn, Hà Nội đang chịu áp lực rất lớn về quản lý chất thải rắn sinh hoạt. Khối lượng chất thải rắn sinh hoạt phát sinh, được thu gom, vận chuyển và xử lý tại các khu xử lý tập trung trung bình gần 7.800 tấn/ngày.
Theo Cục Môi trường, hiện tỷ lệ thu gom chất thải rắn sinh hoạt tại khu vực đô thị ở Hà Nội đạt 100%. Tuy vậy, bài toán đặt ra không chỉ là thu gom hết rác thải, mà còn phải bảo đảm năng lực tiếp nhận, xử lý, giảm thiểu ô nhiễm và sử dụng hiệu quả nguồn tài nguyên từ chất thải.
Trước yêu cầu trên, gần đây, Hà Nội đang đẩy mạnh chuyển dịch phương thức xử lý từ chôn lấp trực tiếp sang đốt rác thu hồi năng lượng. Theo thống kê, công nghệ đốt phát điện tại thành phố hiện xử lý khoảng 82% lượng chất thải rắn sinh hoạt, trong khi tỷ lệ chôn lấp trực tiếp giảm còn khoảng 18%.
Cụ thể, lượng rác được xử lý bằng công nghệ đốt đạt hơn 1,737 triệu tấn, trung bình khoảng 6.364 tấn/ngày, tại Nhà máy điện rác Thiên Ý và Nhà máy Seraphin. Khối lượng chôn lấp đạt khoảng 385.146 tấn, trung bình 1.411 tấn/ngày, tại hai khu xử lý Nam Sơn và Xuân Sơn.
Đáng chú ý, Nhà máy điện rác Sóc Sơn kể từ khi vận hành đến nay đã xử lý khoảng 5,5 triệu tấn rác sinh hoạt, phát lên lưới điện khoảng 1,8 tỷ kWh. Kết quả này cho thấy vai trò của công nghệ đốt thu hồi năng lượng trong việc giảm áp lực chôn lấp, đồng thời khai thác giá trị năng lượng từ chất thải.
Tuy nhiên, thực tế hiện nay cũng cho thấy chuyển đổi công nghệ xử lý rác mới chỉ giải quyết một phần bài toán, bởi Hà Nội còn khoảng 30 triệu tấn rác đã chôn lấp tại Nam Sơn và 3,69 triệu tấn tại Xuân Sơn. Đây là nguồn chất thải tồn đọng kéo dài, đặt ra yêu cầu phải có giải pháp xử lý phù hợp khi năng lực công nghệ và điều kiện đầu tư đã có những thay đổi.
Phó Chủ tịch Ủy ban Nhân dân thành phố Hà Nội Bùi Duy Cường cho biết thành phố rất trăn trở với việc xử lý lượng rác cũ. Khi công nghệ đốt phát triển và năng lực xử lý rác mới được bổ sung, thành phố Hà Nội mong muốn sớm xử lý lượng rác đã chôn lấp, đồng thời đề nghị Bộ Nông nghiệp và Môi trường cùng các cơ quan chuyên môn đồng hành về chủ trương, phương thức triển khai, bảo đảm đúng quy trình, quy định.
Bên cạnh đó, thành phố Hà Nội đang từng bước hoàn thiện hạ tầng phục vụ phân loại và thu gom chất thải tại nguồn.
Theo thống kê, hiện Hà Nội có khoảng 1.709 điểm tập kết, trung chuyển chất thải. Trong năm 2026, thành phố chỉ đạo các xã, phường rà soát, bố trí quỹ đất, đầu tư hệ thống trạm trung chuyển, điểm chuyển tải, điểm đặt compactor và điểm tập kết, hướng tới hiện đại hóa toàn bộ quy trình thu gom, vận chuyển.
Một số mô hình xử lý chất thải hữu cơ gắn với phân loại tại nguồn cũng đã được triển khai. Tiêu biểu là Trạm Phú Minh tại xã Phú Xuyên, có công suất thiết kế 110 tấn/ngày, hiện vận hành khoảng 20-30 tấn/ngày, thí điểm tại 4 xã. Mô hình bước đầu góp phần giảm lượng rác phải vận chuyển về các khu xử lý tập trung, thúc đẩy tuần hoàn chất thải. Bên cạnh đó, URENCO cũng đã ra mắt mạng lưới 100 điểm phân loại, thu hồi chất thải tái chế và thí điểm sử dụng túi rác tiêu chuẩn tại phường Cửa Nam.
Ông Nguyễn Minh Tấn, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội cho biết thành phố đã đầu tư hệ thống thu gom, xử lý chất thải bằng ngân sách và nguồn xã hội hóa. Hoạt động thu gom, vận chuyển rác sinh hoạt được giám sát bằng camera, GPS, chia sẻ dữ liệu của 126 xã, phường về sở. Thành phố cũng đã số hóa 1.709 điểm tập kết, điểm cẩu rác để theo dõi, quản lý.
Tuy nhiên, Hà Nội vẫn thiếu năng lực xử lý chất thải xây dựng, bùn thải, phân bùn bể phốt; còn những vướng mắc về quy định đối với điểm tiếp nhận, tập kết, tái chế tạm thời và xây dựng định mức, giá dịch vụ đốt rác phát điện.
Để giải quyết căn cơ, thông tin từ Cục Môi trường cho biết Hà Nội đang triển khai 5 dự án xử lý chất thải rắn sinh hoạt, hướng tới mục tiêu cân bằng giữa lượng chất thải phát sinh và năng lực xử lý, tiến tới chấm dứt chôn lấp trực tiếp. Các trường hợp điều chỉnh gồm dự án đầu tư Nhà máy điện rác Sóc Sơn, dự án Nhà máy xử lý rác và phát điện AMACAO-Thành Công, dự án xử lý chất thải Núi Thoong, lựa chọn nhà đầu tư thực hiện dự án khu xử lý Châu Can và dự án PPP cải tạo môi trường, đốt rác phát điện Hà Nội.
Về phía Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Thứ trưởng Lê Trọng Yên cho biết để sớm có giải pháp xử lý lượng rác chôn lấp, công nghệ đốt rác phát điện của Hà Nội có tính khả thi, cơ quan này sẽ nghiên cứu, đề xuất hoàn thiện quy định về quản lý chất thải xây dựng và tro xỉ nhà máy điện rác trong quá trình xây dựng các văn bản hướng dẫn thi hành Luật Bảo vệ môi trường, tạo điều kiện tái sử dụng, tuần hoàn tài nguyên gắn bảo vệ môi trường…
Từ thực tiễn Hà Nội đến yêu cầu chung trên cả nước, cho thấy phát triển hạ tầng xử lý chất thải rắn sinh hoạt đang trở thành nhiệm vụ cấp thiết. Đây không chỉ là câu chuyện về công nghệ hay công suất nhà máy, mà còn là bài toán tổng thể về quy hoạch, nguồn lực đầu tư, cơ chế giá dịch vụ, tổ chức quản lý. Một hệ thống hạ tầng hiện đại chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi các khâu phân loại, thu gom, vận chuyển, xử lý và tái chế được kết nối đồng bộ.
Đó cũng chính là nền tảng để giảm áp lực môi trường, sử dụng hiệu quả tài nguyên và đáp ứng yêu cầu phát triển đô thị xanh, văn minh, bền vững trong giai đoạn phát triển mới của đất nước./.
Xử lý chất thải xây dựng ở Hà Nội: Thúc đẩy tái chế, giảm áp lực môi trường
Theo Cục Môi trường (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), khối lượng chất thải rắn xây dựng phát sinh tại Hà Nội trung bình khoảng 3.000-3.400 tấn/ngày, lúc cao điểm có thể lên khoảng 10.000 tấn/ngày.
