Tiết kiệm kinh phí và mở rộng biên giới sáng tác là hai điểm mạnh nổi bật nhất của AI tạo sinh (generative AI), đồng thời là lý do giúp thúc đẩy các ứng dụng và thử nghiệm một cách rộng rãi trong lĩnh vực giải trí nghe-nhìn.
Điện ảnh không đứng ngoài cuộc chơi này. AI đang từng bước thay đổi tư duy làm nghề và cách một nền công nghiệp đang vận hành, ở cả mảng phim chiếu rạp lẫn truyền hình. Tuy nhiên, sự nở rộ ấy cũng kéo theo một bộ phận công chúng phản đối một cách gay gắt, dường như tạo hai thái cực đối lập về sử dụng AI trong sáng tạo.
Báo Điện tử VietnamPlus có cuộc trao đổi với Thạc sỹ Nguyễn Trọng Khoa, Chủ nhiệm bộ môn Sản xuất phim kỹ thuật số, Đại học RMIT Việt Nam để bóc tách hiện tượng này, đồng thời soi xét kỹ hơn về quy tắc và đạo đức khi dùng AI trong sáng tạo nói chung và ngành điện ảnh nói riêng.
Dùng AI sai khi nào?
- Việc ứng dụng AI trong sản xuất điện ảnh đang mang lại những cơ hội mới, song cũng đặt ra nhiều tranh luận, từ chất lượng các sản phẩm bị gọi là “AI slop” đến vai trò và giá trị của lao động nghệ thuật. Theo ông, điều gì lý giải những phản ứng trái chiều này?
Thạc sỹ Nguyễn Trọng Khoa: Theo tôi, không thể cho rằng phản ứng tiêu cực với AI chỉ xuất phát từ tâm lý e ngại cái mới hay sợ công nghệ. Những tranh luận hiện nay thực chất chạm đến các câu hỏi sâu xa hơn: Ai sở hữu thành quả sáng tạo, ai được hưởng lợi về mặt kinh tế và ai là người giữ quyền kiểm soát đối với tác phẩm.
Đây là những vấn đề đặc biệt đáng quan tâm khi hiện nay vẫn tồn tại những lo ngại như thù lao cho người làm sáng tạo chưa tương xứng, việc dùng dữ liệu huấn luyện chưa được cho phép, cũng như nguy cơ các sản phẩm văn hóa ngày càng bị kéo về mức trung bình, thiếu bản sắc...
Sau gần hai thập kỷ làm nghề và giảng dạy điện ảnh tại Việt Nam, tôi nhìn thấy rất rõ tiềm năng của AI trong việc mở ra những cơ hội thử nghiệm mới cho các nhà làm phim.
Trước đây, một tác phẩm nghệ thuật chất lượng thường là kết quả của nhiều năm tích lũy kỹ năng nghề nghiệp, trải nghiệm cá nhân và vốn hiểu biết văn hóa.
Tuy nhiên, hiệu quả cao hơn không đồng nghĩa với công bằng hơn. Sự phản đối của một bộ phận công chúng là điều dễ hiểu nếu những khoản tiết kiệm từ AI chủ yếu đi vào túi nhà sản xuất, nhà phát hành hay đơn vị khai thác, trong khi người lao động sáng tạo lại mất đi thu nhập, sự ghi nhận hoặc cơ hội trau dồi tay nghề, đồng thời có thể khiến tác phẩm trở nên máy móc, kém tự nhiên và thiếu đi chiều sâu cảm xúc
Vì thế, việc dùng AI có trách nhiệm còn là chuyện giải quyết các điều kiện lao động và phân phối lợi ích liên quan.
- Việc phim hoạt hình “Thế giới trần trụi” của đạo diễn Nguyễn Quang Dũng hay các đài truyền hình, đơn vị sản xuất sử dụng AI tạo sinh cho sản phẩm của mình đã và đang tạo ra nhiều tranh luận. Có ý kiến tiêu cực cho rằng đó là “lạm dụng AI,” “lười biếng”… Theo ông, đâu là ranh giới giữa ứng dụng AI hợp lý và lạm dụng AI trong sáng tạo?
Thạc sỹ Nguyễn Trọng Khoa: Theo tôi, ranh giới giữa việc ứng dụng AI hợp lý và lạm dụng AI phụ thuộc vào ba yếu tố: Công nghệ đó có phục vụ một mục đích nghệ thuật rõ ràng hay không, con người còn giữ được quyền kiểm soát sáng tạo thực chất hay không, và quá trình sản xuất có tôn trọng quyền lợi của những người tham gia hay không.
AI bị sử dụng sai khi nó khai thác thành quả lao động của người khác mà không được cho phép, tạo ra các bản sao mô phỏng trái phép, hoặc được dùng để né tránh những quy định và cơ chế bảo vệ người lao động đã được thống nhất.
Trong trường hợp bộ phim hoạt hình "Thế giới trần trụi," đạo diễn Nguyễn Quang Dũng cho biết con người vẫn đóng vai trò chủ chốt trong khâu đạo diễn, biên kịch và thiết kế, dù có sử dụng AI trong quá trình sản xuất. Theo quan điểm của tôi, ở đây AI đang đóng vai trò như một công cụ hỗ trợ, giúp hiện thực hóa một câu chuyện vốn có thể sẽ không bao giờ được thực hiện vì chi phí và thời gian sản xuất phim hoạt hình chất lượng cao quá lớn, đặc biệt trong bối cảnh khả năng thu hồi vốn vẫn còn nhiều rủi ro.
Dĩ nhiên, một bộ phim hoạt hình có sự hỗ trợ của AI sẽ không sử dụng họa sỹ CGI, người dựng mô hình, họa sỹ bối cảnh hay kỹ thuật viên rigging (gắn chuyển động cho nhân vật) theo cách truyền thống.
Nhưng điều đó không có nghĩa con người không còn cần thiết. Để tạo ra sản phẩm có chất lượng, vẫn cần những người hiểu lịch sử và kỹ thuật hoạt hình, ngôn ngữ điện ảnh, màu sắc, ánh sáng, bố cục máy quay, thiết kế mỹ thuật và diễn xuất để hướng dẫn AI và đánh giá kết quả mà nó tạo ra.
Liệu một bộ phim được hỗ trợ bởi AI có hoàn hảo hay không? Có lẽ là không. Ngay cả những bom tấn lớn do các đạo diễn hàng đầu thực hiện cũng luôn có những hạn chế nhất định. Vì vậy, không có lý do gì để khẳng định rằng một bộ phim sử dụng AI không thể tồn tại vài khiếm khuyết ngoài ý muốn.
Tuy nhiên, theo tôi, một bộ phim được coi là lạm dụng AI khi sự phụ thuộc vào nội dung do AI tạo ra làm suy giảm trải nghiệm thẩm mỹ hoặc khả năng kết nối văn hóa của khán giả với tác phẩm. Chừng nào tác phẩm vẫn có thể thu hút và giải trí cho khán giả, tôi cho rằng chúng ta nên dành cho các công nghệ mới một mức độ bao dung nhất định.
Lưu ý cho điện ảnh Việt
- AI đang được ứng dụng ngày càng rộng rãi trong sản xuất điện ảnh, từ những thị trường lớn như Hollywood đến thị trường nhỏ hơn. Đối với nền điện ảnh đang phát triển như Việt Nam, chúng ta nên có cách nhìn như thế nào về AI để tối ưu lợi ích từ công nghệ mới, nhưng cùng lúc không hạ thấp chất lượng sáng tạo và lao động, thưa ông?
Thạc sỹ Nguyễn Trọng Khoa: Theo tôi, Việt Nam nên nhìn nhận AI như một cơ hội để nâng cao năng lực sáng tạo của ngành điện ảnh.
Trong bối cảnh nguồn lực còn hạn chế, AI có thể giúp người làm phim kiểm thử một thế giới giả tưởng, một sinh vật hay một cảnh hành động trước khi quyết định đầu tư nguồn lực sản xuất đáng kể. Cùng lúc, quá trình ứng dụng cần đi kèm với đào tạo phù hợp, cơ chế đánh giá chất lượng và các thỏa thuận hợp đồng đủ sức bảo vệ quyền lợi của người lao động sáng tạo.
Tuy vậy, tôi vẫn cho rằng chúng ta cần tiếp tục đầu tư cho kịch bản, câu chuyện, đào tạo nghề và tinh thần thử nghiệm sáng tạo. Điện ảnh Việt Nam sẽ phát triển bền vững hơn khi những người kể chuyện và nhà thực hành điện ảnh giàu kinh nghiệm cùng làm việc với thế hệ sáng tạo trẻ thành thạo AI.
Sự tiến bộ của điện ảnh Việt Nam không nên được đo bằng mức độ ứng dụng AI, mà bằng chất lượng kể chuyện, sự đa dạng thể loại, chất lượng tác phẩm và khả năng tạo ra những con đường nghề nghiệp bền vững. AI nên được xem là một công cụ trong quy trình làm phim do con người dẫn dắt, thay vì lối tắt thay thế lao động chuyên môn và tri thức văn hóa.
- Theo ông, nguyên tắc nào cần được đặt ra để cân bằng hiệu quả giữa sản xuất và quyền lợi của người lao động sáng tạo với trải nghiệm của khán giả?
Thạc sỹ Nguyễn Trọng Khoa: Những nguyên tắc tôi xem trọng nhất là trách nhiệm sáng tạo, thù lao công bằng, quyền sở hữu có thể truy xuất được và niềm tin của khán giả.
Tôi ủng hộ việc sử dụng AI ở các khâu như động não ý tưởng, dựng hình sơ bộ, lập kế hoạch sản xuất hay xử lý kỹ thuật hậu kỳ, miễn là thông tin được kiểm chứng cẩn thận và các kết quả đầu ra luôn được con người rà soát. Các biên kịch, đạo diễn và cộng sự sáng tạo vẫn phải chịu trách nhiệm cuối cùng với các quyết định nghệ thuật, cách thể hiện văn hóa và thành phẩm hoàn chỉnh.
Một nhà làm phim không thể mặc định rằng chỉ cần trả tiền thuê một công cụ AI là giải quyết xong mọi vấn đề về quyền sở hữu trí tuệ. Thực hành có trách nhiệm đòi hỏi phải hiểu rõ nguồn gốc của công cụ mình đang sử dụng và cân nhắc tác động mà việc sử dụng có thể gây ra cho người khác."
Đối với giọng nói tổng hợp, hình ảnh nhận diện hay màn trình diễn được tái tạo bằng AI, cần có sự đồng thuận cụ thể, đầy đủ thông tin và hoàn toàn tự nguyện từ người liên quan, cùng với cơ chế thù lao và giới hạn tái sử dụng được thống nhất rõ ràng. Các ứng dụng trong phim tài liệu, tư liệu lưu trữ hay lĩnh vực tái hiện lịch sử và văn hóa cần được giám sát đặc biệt chặt chẽ vì chúng có thể ảnh hưởng đến cách công chúng hiểu về sự thật lịch sử.
Những trường hợp sử dụng đáng kể hình ảnh hoặc diễn xuất do AI tạo ra nên được công khai rõ ràng trong phần credit và có thông báo dễ nhận biết trong trường hợp tính xác thực là yếu tố quan trọng. Xét cho cùng, khán giả xứng đáng được thưởng thức những tác phẩm hấp dẫn và có giá trị giải trí, nhưng họ cũng xứng đáng được thông tin minh bạch xem mình đang xem gì./.