Hiện nay, cùng với sự phát triển của không gian mạng, xu hướng xem phim AI - chủ yếu là phim ngắn nhiều tập được tạo với sự hỗ trợ của AI, mỗi tập dài 1-3 phút, một bộ có thể kéo dài vài chục đến hàng trăm tập. Nội dung thường xoay quanh các mô-típ quen thuộc như tổng tài-lọ lem, báo thù, xuyên không..., với mỗi tập kết thúc ở một tình tiết đủ khiến người xem muốn bấm tiếp. Có người cuốn theo phim chuyển sang xem vài chục tập, thức đến 1-2h sáng, thậm chí “lụy” cả nhân vật vốn không tồn tại ngoài đời.
Phó giáo sư Nguyễn Văn Tuấn - Chủ tịch Hội Tâm thần học Việt Nam, Viện trưởng Viện Sức khỏe tâm thần (Bệnh viện Bạch Mai) đã có những chia sẻ với phóng viên Báo điện tử VietnamPlus để mỗi người có cách dự phòng sức khỏe tâm lý cho mình, tránh tình trạng nghiện không gian mạng cũng như chìm đắm trong những bộ phim ngắn AI.
Cần hiểu về cơ chế gây nghiện
- Thưa bác sỹ, hiện nay mọi người sử dụng mạng rất nhiều, xem những bộ phim ngắn hoặc những clip trên mạng, trong đó có rất nhiều nội dung do AI sáng tạo. Đối với vấn đề này, bác sỹ có thấy nó dễ tạo ra một xu hướng nghiện xem của mọi người trên mạng không?
Phó giáo sư Nguyễn Văn Tuấn: Những clip hoặc bộ phim ngắn không chỉ AI tạo được mà ngay cả bản thân bất kỳ một người cũng tạo được, chẳng hạn như những clip ngắn để bán hàng, hoặc những quảng cáo, hay rất nhiều nội dung khác. Về chuyên môn khi nhận định về những clip hay phim ngắn, chúng ta có thể hiểu là cùng với cuộc sống hiện đại nhiều người có thời gian eo hẹp, bởi vậy những thông tin ngắn gọn, chứa đựng được nội dung mà người ta mong muốn thì thực sự là nhu cầu. Không phải đó là đặc điểm riêng của AI, mà nếu AI có những khả năng đó thì cũng là do những gì AI học được từ con người và đáp ứng những nhu cầu của người dùng.
Những phim ngắn đó không những do AI mà cả con người cũng tạo ra. Tuy nhiên, AI có những khả năng tự động hóa nhiều hơn. Ví dụ, một người sử dụng thiết bị thông minh và đang theo dõi một dòng nội dung, một chủ đề nào đó, về vấn đề này thường AI sẽ cuốn lại những nội dung tương tự.
Nhưng nếu nhìn ở khía cạnh gây nghiện thì cần phải xem xét vì để nghiện thì có cơ chế riêng của nó. Bởi trong não mỗi người có vùng gọi là vùng tưởng thưởng - là một mạng lưới các cấu trúc thần kinh chịu trách nhiệm xử lý cảm giác hưng phấn, niềm vui, động lực và việc củng cố hành vi.
Khi có những việc mà người ta cảm thấy hài lòng, hay những cái tạo thích thú, thì ở những vùng này sẽ giải phóng một chất dẫn truyền thần kinh gọi là Dopamine kết nối với các vùng khác, làm cho sự phấn khích và sự thỏa mãn tăng lên. Dopamine báo hiệu cho não biết đây là một "phần thưởng" tốt, cần ghi nhớ và thúc đẩy chúng ta lặp lại hành vi đó trong tương lai.
Những hành vi mà muốn trở thành nghiện thì phải được lặp lại và làm nó gây tăng lên. Đó là cơ chế của việc tạo ra nghiện. Tuy nhiên, trong thực tế, không phải ai cũng nghiện. Có những yếu tố liên quan, như yếu tố di truyền hay những người có gene khiến tâm lý của họ dễ nhạy cảm với nhiều vấn đề. Trong cuộc sống có rất nhiều hành vi này, hành vi kia..., sẽ có người dễ nghiện, người khó nghiện. Chúng ta có thể biết đến những kiểu nghiện phổ biến như: nghiện cờ bạc, nghiện mua sắm, nghiện Internet...
Để xem một người có nghiện một hành vi nào đó hay không thì nó cần phải được lặp lại và ngày càng tăng lên. Yếu tố khác chúng ta cũng cần xem xét đó là môi trường, người đó cũng phải dễ tổn thương và mức độ ứng phó của từng người với từng hoàn cảnh và môi trường sống.
- Hiện nay không chỉ riêng phim AI mà nhiều nội dung mọi người tiếp xúc trên mạng có những tình tiết rất nhanh. Nhiều ý kiến cho rằng việc đó có phải là nguyên nhân gây ra tình trạng "não bỏng ngô" - tức là trạng thái não bộ bị phân tán sự chú ý và mất tập trung do liên tục tiếp nhận các kích thích nhanh từ không gian mạng và thiết bị số hay không?
Phó giáo sư Nguyễn Văn Tuấn: “Não bỏng ngô" đó là một cách gọi kiểu mới. Để hiểu vấn đề này chúng ta phải hiểu cái gốc của quá trình ghi nhớ của trí nhớ chính là sự ghi nhận của mỗi người. Sự ghi nhận của trí nhớ bằng những giác quan như bằng mắt nhìn, bằng tai nghe, bằng cảm xúc... qua đó mới tạo ra thông tin gọi là nhớ. Sau đó là sự tái hiện, khi nào một người muốn nói ra liên quan đến vấn đề nào đó thì trí óc sẽ có sự tái hiện.
Để việc ghi nhận được tốt thì thông tin của mỗi người tiếp nhận phải đầy đủ, phải kỹ để lưu trữ. Bởi vậy mỗi loại thông tin khi con người được tiếp nhận cần có một khoảng thời gian đủ dài để nắm bắt thông tin và lưu trữ. Từ đó, khi nào cần tái hiện thì trí nhớ sẽ lọc ra. Đó là các bước quy trình của trí nhớ.
Tuy nhiên hiện nay, có trường hợp khi một người tiếp nhận thông tin như vừa nói chuyện này xong đã sang chuyện khác, phân tán nhiều chủ đề, hoặc là cứ liên tục, khiến cho tâm trí của người ta không có những thời gian đủ dài để ghi nhận cho đầy đủ. Bởi trí não muốn ghi nhận tốt thì cần phải có đủ lượng thời gian để tiếp nhận được. Một người có khả năng tiếp nhận nhanh thì ghi nhận nhanh, hoặc người tiếp nhận chậm thì cần phải có khoảng thời gian phù hợp.
Nhưng nếu thông tin cứ ồ ạt và có sự chuyển cảnh liên tục nhanh thì nó sẽ khó cho sự ghi nhận của mỗi người và ngay cả việc lưu trữ cũng bị ảnh hưởng, lưu trữ sẽ không tốt. Bởi vậy, ở đây không phải là não bị cái này cái kia, mà là do lượng thông tin tiếp nhận quá nhiều và dồn dập, nhưng phải phù hợp với khả năng, năng lực và mức độ ghi nhớ, xử lý thông tin của từng người.
-Những nội dung trên mạng hiện rất đa dạng. Nhiều khi có cả các thông tin lệch chuẩn đạo đức hoặc người ta tự sáng tạo ra những câu chuyện với tình huống vô lý, vô thưởng, vô phạt, mông lung, được sáng tạo ra một cách không đúng. Theo bác sỹ, những sự việc không đúng hoặc những nội dung được sáng tạo như thế có ảnh hưởng đến những chuẩn đạo đức hoặc sự tiếp nhận của con người không?
Phó giáo sư Nguyễn Văn Tuấn: Trong bộ não của mỗi người có vùng gọi là thùy trái, thùy trái là nơi kiểm soát thông tin, đánh giá những hành vi phù hợp hay không tuỳ vào mức độ cảm nhận của mỗi người. Thùy trái đó chúng ta thường thấy ở người trưởng thành mới phát triển đầy đủ. Bởi vậy, trường hợp là trẻ em hoặc trẻ vị thành niên cũng chưa đủ năng lực và hiểu biết để kiểm soát được hết các thông tin. Nên tại sao chúng ta thấy có những luật hay là những bằng chứng có những quy định đến tuổi nào mới được nghiên cứu và làm.
Vì não của người chưa trưởng thành thì khâu kiểm soát đó còn yếu, dễ bị lôi cuốn hay lôi kéo. Đây là những cơ sở khoa học, việc kiểm soát của thùy trái thực hiện chức năng đó.
Biện pháp phòng ngừa với những người dễ bị tổn thương
-Với sự phát triển của không gian mạng như hiện nay, tất cả các vấn đề không chỉ riêng phim AI mà còn nhiều chủ đề khác, bác sỹ có khuyến cáo gì đối với cả người lớn, người trưởng thành và đặc biệt là đối với trẻ em đang phát triển, để vừa dùng những lợi ích của mạng nhưng đồng thời phải có một sự ngăn cách để kiểm soát được bản thân mình?
Phó giáo sư Nguyễn Văn Tuấn: Mỗi người cần hiểu về cơ chế gây nghiện để biết cách dự phòng. Trong cuộc sống hiện đại, thời gian mỗi người có giới hạn. Sức khỏe tâm thần của mỗi người mỗi khác, trong không gian mạng, những công việc sinh công - như học để có kiến thức, làm việc, hoặc xây dựng những mối quan hệ mang tính chất tốt thì người ta gọi là những việc sinh công sẽ tốt cho sức khoẻ trí não của mỗi người hơn là những cái việc không sinh công.
Những nội dung, những vấn đề mà nó không hữu ích - không sinh công chúng ta cần nhận thức rõ để phòng ngừa gây nghiện. Điều quan trọng nhất là ở khả năng kiểm soát của từng người hay từng nhóm đối tượng. Đặc biệt với trẻ em hoặc trẻ vị thành niên, hoặc ngay cả người trưởng thành mà có tâm lý dễ tổn thương… chúng ta cần phân loại được để tránh. Với những người dễ tổn thương ấy, cần vừa phải có các biện pháp để phòng ngừa và có sự tính toán cân đối sao cho phù hợp.
Như chúng ta thấy, môi trường số với sự hỗ trợ của AI về mặt tiện ích giúp con người rất rất nhiều, đây là những mặt ưu điểm. Tuy nhiên, đồng thời con người sẽ “tắm mình” trong đó thì mỗi người sẽ phải lên kế hoạch để sử dụng nó như thế nào cho hợp lý để phù hợp với sự tiếp nhận và yếu tố sức khoẻ tâm thần của mình. Hơn nữa, nó vẫn còn phải phụ thuộc vào từng cá thể để có cách phòng ngừa và điều chỉnh cho phù hợp.
Xin trân trọng cảm ơn Phó giáo sư Nguyễn Văn Tuấn./.
Nhờ AI, phim ngắn-nội dung số có thể trở thành 'vũ khí' truyền thông hiệu quả
Quảng cáo trực diện theo kiểu truyền thống đang dần mất hiệu quả. Xu hướng hiện nay là lồng ghép thương hiệu vào nội dung phim ảnh và tận dụng sức mạnh của trí tuệ nhân tạo (AI).
