An ninh biển có vai trò then chốtđối với an ninh toàn bộ khu vực, do vậy khu vực cần một bộ Quy tắc ứngxử có tính ràng buộc nhằm bảo đảm an ninh biển chung cho toàn bộ khuvực, không chỉ cho Biển Đông.
Đây là nhận định chung của đa số đại biểu dự Cuộc họp Đại hội đồng Hội đồng Hợptác An ninh châu Á-Thái Bình Dương lần thứ 8 diễn ra trong hai ngày 21 và 22/11 tại Hà Nội với hơn 300 họcgiả trong nước và quốc tế. Cuộc họp lần này có chủđề “Những nguy cơ và thách thức: Liệu cấu trúc an ninh khu vực mới cóhữu ích.”
[Châu Á cần cơ chế ứng phó với những thách thức]
Thảo luận về vấn đề bảo đảm an ninh hàng hải, các đại biểu hoan nghênhviệc Hội nghị Cấp cao ASEAN vừa qua tại Bali đã quyết tâm thúc đẩy thựchiện đẩy đủ Tuyên bố về ứng xử của các bên ở Biển Đông (DOC) và khởiđộng tiến trình đàm phán bộ Quy tắc Ứng xử trên Biển Đông (COC), và việcThủ tướng Trung Quốc Ôn Gia Bảo thông báo sẵn sàng đối thoại với ASEANvề vấn đề này.
Nhiều đại biểu cho rằng, COC tập trung vàomục tiêu phòng ngừa, kiềm chế xung đột, thúc đẩy hợp tác khu vực bảođảm an ninh biển khu vực. Tuy nhiên, cũng có ý kiến cho rằng cần làm rõcác lĩnh vực liên quan tới an ninh biển, vì các nước có các quan tâmkhác nhau. Việc tham gia đàm phán và ký kết COC là một nghĩa vụ của cácbên có liên quan đã được nêu tại DOC.
Để đạt được COC, các học giả đềucho rằng, ASEAN cần đóng vai trò trung tâm, tạo diễn đàn để các bên đàmphán và thảo luận. Các bên cần lập cơ chế giám sát việc thực hiện DOC.Một COC trong tương lai cần đề cập các cơ chế kiểm soát các mối đe doạđến an ninh hàng hải. COC cũng cần tái khẳng định sự cam kết của các bênđối với luật pháp quốc tế và Công ước luật biển 1982 của Liên Hợp quốc.COC cũng cần tính đến quyền lợi của các quốc gia sử dụng Biển Đông.
Bên cạnh vấn đề an ninh hàng hải, trong hai ngày họp vừa qua, các đại biểu thamdự hội thảo cũng đã thảo luận các vấn đề quan trọng hàng đầu đối với an ninhkhu vực, như các biện pháp ứng phó với nguy cơ phổ biến vũ khí hủy diệthàng loạt trong bối cảnh nhu cầu sử dụng năng lượng hạt nhân vì mụcđích hòa bình trên thế giới đang gia tăng, vấn đề quanhệ ASEAN-Trung Quốc, trách nhiệm bảo vệ người dân, vấn đề an ninhnguồn nước, an ninh mạng, tình hình bán đảo Triều Tiên và đánh giá hiệuquả của cấu trúc an ninh khu vực.
Về chủ đề an ninhhạt nhân, các đại biểu cho rằng thế giới đang phải đối mặt ngày càngnhiều nguy cơ như khủng bố hạt nhân, tái chạy đua vũ trang hạt nhân,nguy cơ tai nạn hạt nhân xuất phát từ việc vận hành và sử dụng không antoàn nguyên liệu hạt nhân hoặc các nhà máy điện hạt nhân v.v...
Các đạibiểu cho rằng các nước có vũ khí hạt nhân có trách nhiệm chủ đạo trongviệc thúc đẩy một thế giới phi vũ khí hạt nhân; tìm biện pháp hợp tác vàxây dựng lòng tin giữa các nước này với nhau nhằm tìm ra các giải phápchuyển tiếp để tiến tới một thế giới phi hạt nhân.
Các đại biểu cũng chorằng cần tăng cường hợp tác giữa các nước phát triển với các nước đangphát triển có nhu cầu phát triển hạt nhân vì mục đích hòa bình để tăngcường năng lực và chuyển giao kinh nghiệm cho các nước này, bảo đảm cácchuẩn mực khu vực và quốc tế về an ninh và an toàn hạt nhân.
Vấn đề an ninh nguồn nước cũng được các học giả đặc biệt chú ý,cho rằng đây là một trong những thách thức lớn nhất của khu vực châu Áthời gian tới do đây là khu vực đông dân nhất, trữ lượng nước đầu ngườithấp nhất nhưng lại có tốc độ tăng trưởng kinh tế và đô thị hóa cao nhấttrên thế giới, khiến nhu cầu sử dụng nước tăng nhanh chóng. Trong khiđó, các quốc gia trong khu vực lại chưa có cơ chế phối hợp hiệu quảtrong việc chia sẻ nguồn nước các con sông trong khu vực, làm gia tăngcăng thẳng giữa các quốc gia.
Các học giả khẳng định cần tiếp cận vấn đềan ninh nguồn nước một cách tổng hợp, do có liên quan tới nhiều loạivấn đề an ninh khác nhau, nhiều loại đối tượng khác nhau, và nhiều lĩnhvực kinh tế-xã hội như giao thông vận tải, môi trường, văn hóa…
Nhiều học giả cho rằng việc xây dựng các con đập trên thượng nguồn cáccon sông lớn đe dọa đến an ninh nguồn nước của các nước hạ nguồn. Tuynhiên, cũng có học giả cho rằng việc hợp tác và quản lý vận hành các conđập chưa hiệu quả mới là nguyên nhân cơ bản gây ra tranh chấp giữa cácnước hạ nguồn và thượng nguồn.
Một số ý kiến cho rằng việc sử dụng nướcthiếu trách nhiệm cũng là nguyên nhân gây suy giảm chất lượng nguồnnước, do đó các nước cần hợp tác xây dựng các chuẩn mực chung về sử dụngnguồn nước trong khu vực, thậm chí cần hướng tới xây dựng một “văn hóaan ninh nguồn nước” chung. Một số ý kiến đề xuất thiết lập mạng lưới cácviện nghiên cứu về an ninh nguồn nước trong khu vực, có thể dựa trênnền tảng mạng lưới các Trường Đại học ASEAN.
Đạisứ Trung Quốc tại ASEAN, bà Đồng Hiểu Linh, trong bài phát biểu về 20năm quan hệ ASEAN-Trung Quốc, cho rằng quan hệ ASEAN-Trung Quốc đãphát triển nhanh chóng trong những năm qua trên nhiều lĩnh vực như kinhtế, tài chính, văn hóa, giao thông vận tải.
Nhìn nhận về tương lai pháttriển của quan hệ, bà Linh cho rằng Trung Quốc sẽ luôn phát triển quan hệ hòabình với các nước ASEAN, luôn tôn trọng các nguyên tắc cơ bản trongquan hệ trên tinh thần của Hiệp định Thân thiện và Hợp tác (TAC) màTrung Quốc và ASEAN đã ký, khẳng định Trung Quốc sẽ giải quyết các tranhchấp với ASEAN thông qua các biện pháp hòa bình, tái khẳng định quyếttâm thực hiện đầy đủ DOC và khởi động đàm phán với ASEAN về COC.
Trong phiên đặc biệt chiều 22/11, Đại sứ Mỹ tại Việt NamDavid Sheer đã có bài phát biểu về chính sách của Mỹ trong bối cảnh khuvực đang thay đổi, theo đó khẳng định cam kết của Chính phủ Mỹ đối vớikhu vực châu Á-Thái Bình Dương và sự can dự của Mỹ tại châu Á-Thái BìnhDương là vì an ninh và phát triển chung của tất cả các quốc gia trongkhu vực.
Mỹ mong muốn xây dựng một trật tự khu vực dựa trên luật phápquốc tế và các thể chế khu vực hiện hành, sự hiện diện của Mỹ ở khu vựckhông nhằm kiềm chế quốc gia nào. Về quan hệ song phương với Việt Nam,ông David Shear cho rằng quan hệ Việt-Mỹ đang phát triển nhanh chóngvà tốt đẹp, khẳng định mong muốn của Chính phủ Mỹ thúc đẩy quan hệ đốitác chiến lược với Việt Nam.
Nhận xét về hiệu quả của cấutrúc an ninh khu vực, Thứ trưởng Ngoại giao và Thương mại Australia đánh giácao vai trò của Cấp cao Đông Á (EAS), nhấn mạnh vai trò trung tâm củaASEAN không chỉ trong EAS mà còn trong các cơ chế hợp tác hiện có khácnhư ASEAN+1, ASEAN+3. Bà Thứ trưởng cũng cho rằng EAS vẫn còn là một vấnđề mới và cần thêm thời gian để có thể đóng vai trò hiệu quả hơn. Cấpcao Đông Á có thể không trực tiếp giải quyết các bất đồng trong khu vựcnhưng sẽ đóng góp vào giải quyết các vấn đề này.
Về cấu trúcan ninh khu vực đang hình thành, các diễn giả đã nêu ra 4 đặc điểm lớnđó là: 1. các liên minh do Mỹ đứng đầu, 2. các cơ chế đa phương vớitrung tâm là ASEAN, 3. các thỏa thuận hợp tác an ninh song phương, 4. sựnổi lên của Trung Quốc, trong đó đặc điểm thứ nhất và thứ tư là đặcbiệt nổi bật. Chính vì vậy, ASEAN cần tránh sự đối đầu Trung-Mỹ tại khuvực và cần phát huy vai trò là nơi các bên có thể thảo luận các vấn đềan ninh khu vực, nhằm giúp xây dựng lòng tin giữa các bên. Điều quantrọng là các cơ chế hiện tại cần có sự gắn kết, bổ trợ cho nhau nhưADMM, ARF, EAS.
Phát biểu kết thúc cuộc họp, Giám đốcHọc viện Ngoại giao, ông Đặng Đình Quý cho rằng các nguy cơ và tháchthức mà các đại biểu đã thảo luận trong 2 ngày của cuộc họp không phảilà vấn đề mới nhưng những thay đổi trong môi trường khu vực và quốc tếđã làm cho những vấn đề này mang những tính chất mới, vừa đưa đến nhữngthách thức và cả những cơ hội mới cho khu vực. Chính vì vậy mà các cơchế đối thoại và hợp tác như CSCAP đóng vai trò quan trọng để giúp cácchính phủ, các học giả, chuyên gia trong khu vực phản ánh tình hình khuvực một cách tốt hơn, đóng góp có hiệu quả hơn vào thúc đẩy hợp tác vàđề xuất các chính sách và hành động đối với tất cả các bên liên quan.
Ông Quý cho rằng, cuộc họp này cho thấy những nguy cơ và tháchthức mà khu vực đang đối mặt rất lớn. Nhưng cơ hội hợp tác cũng nhiều vàhoàn toàn khả thi. Từ vũ khí hủy diệt hàng loạt, an ninh hàng hải, đếnan ninh nguồn nước và an ninh mạng, các quốc gia trong khu vực đều cóthể xây dựng được các cơ chế đối thoại và hợp tác để thúc đẩy hiểu biếtlẫn nhau, xây dựng lòng tin và tăng cường hợp tác. Điều cần thiết là cácquốc gia cần có thái độ cởi mở, cầu thị, linh hoạt và một chút sángtạo.
Những phát triển gần đây ở Bali, từ việc chấp nhận Nhóm các thànhviên thường trực Hội đồng Bảo an P5 tham gia Hiệp ước Khu vực phi vũkhí hạt nhân Đông Nam Á (SEANFWZ), đến thỏa thuận của các bên đồnglòng thực hiện tốt Tuyên bố Ứng xử của các bên ở Biển Đông (DOC) vàbắt đầu việc đối thoại xây dựng Bộ Quy tắc Ứng xử (COC) đều là nhữngminh chứng rằng việc hợp tác là khả thi và ASEAN vẫn đang hoạt động rấthiệu quả, tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong việc nuôi dưỡng cấutrúc an ninh khu vực đang định hình. Điều đó một lần nữa khẳng định vaitrò trung tâm của ASEAN không phải là một điều ảo tưởng, mà là nỗ lựccủa ASEAN được các nước trong và ngoài khu vực thừa nhận và ủng hộ rộngrãi hơn./.
Đây là nhận định chung của đa số đại biểu dự Cuộc họp Đại hội đồng Hội đồng Hợptác An ninh châu Á-Thái Bình Dương lần thứ 8 diễn ra trong hai ngày 21 và 22/11 tại Hà Nội với hơn 300 họcgiả trong nước và quốc tế. Cuộc họp lần này có chủđề “Những nguy cơ và thách thức: Liệu cấu trúc an ninh khu vực mới cóhữu ích.”
[Châu Á cần cơ chế ứng phó với những thách thức]
Thảo luận về vấn đề bảo đảm an ninh hàng hải, các đại biểu hoan nghênhviệc Hội nghị Cấp cao ASEAN vừa qua tại Bali đã quyết tâm thúc đẩy thựchiện đẩy đủ Tuyên bố về ứng xử của các bên ở Biển Đông (DOC) và khởiđộng tiến trình đàm phán bộ Quy tắc Ứng xử trên Biển Đông (COC), và việcThủ tướng Trung Quốc Ôn Gia Bảo thông báo sẵn sàng đối thoại với ASEANvề vấn đề này.
Nhiều đại biểu cho rằng, COC tập trung vàomục tiêu phòng ngừa, kiềm chế xung đột, thúc đẩy hợp tác khu vực bảođảm an ninh biển khu vực. Tuy nhiên, cũng có ý kiến cho rằng cần làm rõcác lĩnh vực liên quan tới an ninh biển, vì các nước có các quan tâmkhác nhau. Việc tham gia đàm phán và ký kết COC là một nghĩa vụ của cácbên có liên quan đã được nêu tại DOC.
Để đạt được COC, các học giả đềucho rằng, ASEAN cần đóng vai trò trung tâm, tạo diễn đàn để các bên đàmphán và thảo luận. Các bên cần lập cơ chế giám sát việc thực hiện DOC.Một COC trong tương lai cần đề cập các cơ chế kiểm soát các mối đe doạđến an ninh hàng hải. COC cũng cần tái khẳng định sự cam kết của các bênđối với luật pháp quốc tế và Công ước luật biển 1982 của Liên Hợp quốc.COC cũng cần tính đến quyền lợi của các quốc gia sử dụng Biển Đông.
Bên cạnh vấn đề an ninh hàng hải, trong hai ngày họp vừa qua, các đại biểu thamdự hội thảo cũng đã thảo luận các vấn đề quan trọng hàng đầu đối với an ninhkhu vực, như các biện pháp ứng phó với nguy cơ phổ biến vũ khí hủy diệthàng loạt trong bối cảnh nhu cầu sử dụng năng lượng hạt nhân vì mụcđích hòa bình trên thế giới đang gia tăng, vấn đề quanhệ ASEAN-Trung Quốc, trách nhiệm bảo vệ người dân, vấn đề an ninhnguồn nước, an ninh mạng, tình hình bán đảo Triều Tiên và đánh giá hiệuquả của cấu trúc an ninh khu vực.
Về chủ đề an ninhhạt nhân, các đại biểu cho rằng thế giới đang phải đối mặt ngày càngnhiều nguy cơ như khủng bố hạt nhân, tái chạy đua vũ trang hạt nhân,nguy cơ tai nạn hạt nhân xuất phát từ việc vận hành và sử dụng không antoàn nguyên liệu hạt nhân hoặc các nhà máy điện hạt nhân v.v...
Các đạibiểu cho rằng các nước có vũ khí hạt nhân có trách nhiệm chủ đạo trongviệc thúc đẩy một thế giới phi vũ khí hạt nhân; tìm biện pháp hợp tác vàxây dựng lòng tin giữa các nước này với nhau nhằm tìm ra các giải phápchuyển tiếp để tiến tới một thế giới phi hạt nhân.
Các đại biểu cũng chorằng cần tăng cường hợp tác giữa các nước phát triển với các nước đangphát triển có nhu cầu phát triển hạt nhân vì mục đích hòa bình để tăngcường năng lực và chuyển giao kinh nghiệm cho các nước này, bảo đảm cácchuẩn mực khu vực và quốc tế về an ninh và an toàn hạt nhân.
Vấn đề an ninh nguồn nước cũng được các học giả đặc biệt chú ý,cho rằng đây là một trong những thách thức lớn nhất của khu vực châu Áthời gian tới do đây là khu vực đông dân nhất, trữ lượng nước đầu ngườithấp nhất nhưng lại có tốc độ tăng trưởng kinh tế và đô thị hóa cao nhấttrên thế giới, khiến nhu cầu sử dụng nước tăng nhanh chóng. Trong khiđó, các quốc gia trong khu vực lại chưa có cơ chế phối hợp hiệu quảtrong việc chia sẻ nguồn nước các con sông trong khu vực, làm gia tăngcăng thẳng giữa các quốc gia.
Các học giả khẳng định cần tiếp cận vấn đềan ninh nguồn nước một cách tổng hợp, do có liên quan tới nhiều loạivấn đề an ninh khác nhau, nhiều loại đối tượng khác nhau, và nhiều lĩnhvực kinh tế-xã hội như giao thông vận tải, môi trường, văn hóa…
Nhiều học giả cho rằng việc xây dựng các con đập trên thượng nguồn cáccon sông lớn đe dọa đến an ninh nguồn nước của các nước hạ nguồn. Tuynhiên, cũng có học giả cho rằng việc hợp tác và quản lý vận hành các conđập chưa hiệu quả mới là nguyên nhân cơ bản gây ra tranh chấp giữa cácnước hạ nguồn và thượng nguồn.
Một số ý kiến cho rằng việc sử dụng nướcthiếu trách nhiệm cũng là nguyên nhân gây suy giảm chất lượng nguồnnước, do đó các nước cần hợp tác xây dựng các chuẩn mực chung về sử dụngnguồn nước trong khu vực, thậm chí cần hướng tới xây dựng một “văn hóaan ninh nguồn nước” chung. Một số ý kiến đề xuất thiết lập mạng lưới cácviện nghiên cứu về an ninh nguồn nước trong khu vực, có thể dựa trênnền tảng mạng lưới các Trường Đại học ASEAN.
Đạisứ Trung Quốc tại ASEAN, bà Đồng Hiểu Linh, trong bài phát biểu về 20năm quan hệ ASEAN-Trung Quốc, cho rằng quan hệ ASEAN-Trung Quốc đãphát triển nhanh chóng trong những năm qua trên nhiều lĩnh vực như kinhtế, tài chính, văn hóa, giao thông vận tải.
Nhìn nhận về tương lai pháttriển của quan hệ, bà Linh cho rằng Trung Quốc sẽ luôn phát triển quan hệ hòabình với các nước ASEAN, luôn tôn trọng các nguyên tắc cơ bản trongquan hệ trên tinh thần của Hiệp định Thân thiện và Hợp tác (TAC) màTrung Quốc và ASEAN đã ký, khẳng định Trung Quốc sẽ giải quyết các tranhchấp với ASEAN thông qua các biện pháp hòa bình, tái khẳng định quyếttâm thực hiện đầy đủ DOC và khởi động đàm phán với ASEAN về COC.
Trong phiên đặc biệt chiều 22/11, Đại sứ Mỹ tại Việt NamDavid Sheer đã có bài phát biểu về chính sách của Mỹ trong bối cảnh khuvực đang thay đổi, theo đó khẳng định cam kết của Chính phủ Mỹ đối vớikhu vực châu Á-Thái Bình Dương và sự can dự của Mỹ tại châu Á-Thái BìnhDương là vì an ninh và phát triển chung của tất cả các quốc gia trongkhu vực.
Mỹ mong muốn xây dựng một trật tự khu vực dựa trên luật phápquốc tế và các thể chế khu vực hiện hành, sự hiện diện của Mỹ ở khu vựckhông nhằm kiềm chế quốc gia nào. Về quan hệ song phương với Việt Nam,ông David Shear cho rằng quan hệ Việt-Mỹ đang phát triển nhanh chóngvà tốt đẹp, khẳng định mong muốn của Chính phủ Mỹ thúc đẩy quan hệ đốitác chiến lược với Việt Nam.
Nhận xét về hiệu quả của cấutrúc an ninh khu vực, Thứ trưởng Ngoại giao và Thương mại Australia đánh giácao vai trò của Cấp cao Đông Á (EAS), nhấn mạnh vai trò trung tâm củaASEAN không chỉ trong EAS mà còn trong các cơ chế hợp tác hiện có khácnhư ASEAN+1, ASEAN+3. Bà Thứ trưởng cũng cho rằng EAS vẫn còn là một vấnđề mới và cần thêm thời gian để có thể đóng vai trò hiệu quả hơn. Cấpcao Đông Á có thể không trực tiếp giải quyết các bất đồng trong khu vựcnhưng sẽ đóng góp vào giải quyết các vấn đề này.
Về cấu trúcan ninh khu vực đang hình thành, các diễn giả đã nêu ra 4 đặc điểm lớnđó là: 1. các liên minh do Mỹ đứng đầu, 2. các cơ chế đa phương vớitrung tâm là ASEAN, 3. các thỏa thuận hợp tác an ninh song phương, 4. sựnổi lên của Trung Quốc, trong đó đặc điểm thứ nhất và thứ tư là đặcbiệt nổi bật. Chính vì vậy, ASEAN cần tránh sự đối đầu Trung-Mỹ tại khuvực và cần phát huy vai trò là nơi các bên có thể thảo luận các vấn đềan ninh khu vực, nhằm giúp xây dựng lòng tin giữa các bên. Điều quantrọng là các cơ chế hiện tại cần có sự gắn kết, bổ trợ cho nhau nhưADMM, ARF, EAS.
Phát biểu kết thúc cuộc họp, Giám đốcHọc viện Ngoại giao, ông Đặng Đình Quý cho rằng các nguy cơ và tháchthức mà các đại biểu đã thảo luận trong 2 ngày của cuộc họp không phảilà vấn đề mới nhưng những thay đổi trong môi trường khu vực và quốc tếđã làm cho những vấn đề này mang những tính chất mới, vừa đưa đến nhữngthách thức và cả những cơ hội mới cho khu vực. Chính vì vậy mà các cơchế đối thoại và hợp tác như CSCAP đóng vai trò quan trọng để giúp cácchính phủ, các học giả, chuyên gia trong khu vực phản ánh tình hình khuvực một cách tốt hơn, đóng góp có hiệu quả hơn vào thúc đẩy hợp tác vàđề xuất các chính sách và hành động đối với tất cả các bên liên quan.
Ông Quý cho rằng, cuộc họp này cho thấy những nguy cơ và tháchthức mà khu vực đang đối mặt rất lớn. Nhưng cơ hội hợp tác cũng nhiều vàhoàn toàn khả thi. Từ vũ khí hủy diệt hàng loạt, an ninh hàng hải, đếnan ninh nguồn nước và an ninh mạng, các quốc gia trong khu vực đều cóthể xây dựng được các cơ chế đối thoại và hợp tác để thúc đẩy hiểu biếtlẫn nhau, xây dựng lòng tin và tăng cường hợp tác. Điều cần thiết là cácquốc gia cần có thái độ cởi mở, cầu thị, linh hoạt và một chút sángtạo.
Những phát triển gần đây ở Bali, từ việc chấp nhận Nhóm các thànhviên thường trực Hội đồng Bảo an P5 tham gia Hiệp ước Khu vực phi vũkhí hạt nhân Đông Nam Á (SEANFWZ), đến thỏa thuận của các bên đồnglòng thực hiện tốt Tuyên bố Ứng xử của các bên ở Biển Đông (DOC) vàbắt đầu việc đối thoại xây dựng Bộ Quy tắc Ứng xử (COC) đều là nhữngminh chứng rằng việc hợp tác là khả thi và ASEAN vẫn đang hoạt động rấthiệu quả, tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong việc nuôi dưỡng cấutrúc an ninh khu vực đang định hình. Điều đó một lần nữa khẳng định vaitrò trung tâm của ASEAN không phải là một điều ảo tưởng, mà là nỗ lựccủa ASEAN được các nước trong và ngoài khu vực thừa nhận và ủng hộ rộngrãi hơn./.
(TTXVN/Vietnam+)
