Đền thờ Lê Văn Thịnh tọa lạc ở sườn phía nam núi Thiên Thai, nay thuộc xã Đông Cứu, tỉnh Bắc Ninh. Đây là nơi tôn thờ, tưởng niệm sâu sắc về Trạng nguyên khai khoa - Thái sư Lê Văn Thịnh, một danh nhân tiêu biểu có công lao to lớn đối với vương triều Lý và đất nước Việt Nam.
Thái sư Lê Văn Thịnh là ai?
Lê Văn Thịnh (1050-1096) là người làng Đông Cứu, huyện Gia Định (nay thuộc xã Đông Cứu, tỉnh Bắc Ninh), nổi tiếng thông minh, hiếu học từ nhỏ. Sau khi cha mẹ qua đời, ông đến trang Chi Nhị mở trường dạy học và được nhiều người theo học.
Năm 1075, dưới triều vua Lý Nhân Tông, ông đỗ đầu khoa thi Minh kinh bác học và Nho học tam trường - khoa thi Nho học đầu tiên của Đại Việt, trở thành Trạng nguyên khai khoa của nền khoa cử Việt Nam. Sau đó, ông được vào hầu vua học tập, lần lượt giữ các chức Nội cấp sự, Thị lang Bộ Binh.
Năm 1084, Lê Văn Thịnh được cử đến trại Vĩnh Bình để đàm phán về vấn đề cương giới với nhà Tống. Bằng tài ngoại giao khéo léo và lập luận sắc bén, ông đã buộc nhà Tống trả lại phần đất đã chiếm, nhờ đó được phong chức Thái sư - chức quan cao nhất triều Lý.
Trong thời gian giữ chức Thái sư, ông tận tâm cống hiến cho triều đình và đất nước. Tuy nhiên, năm 1095, ông vướng vào vụ án "hóa hổ" ở hồ Dâm Đàm, bị kết tội mưu phản nhưng được vua Lý Nhân Tông tha chết và đày đến Thao Giang (nay thuộc Phú Thọ).
Theo sử sách, dù bị lưu đày, Lê Văn Thịnh vẫn sống có ích cho nhân dân. Khi tuổi già, ông trở về quê hương nhưng mất tại xã Đình Tổ (nay thuộc Thuận Thành, Bắc Ninh) trước khi về đến quê nhà.
Dù cuộc đời kết thúc trong oan khuất, Lê Văn Thịnh vẫn được lịch sử ghi nhận là vị Trạng nguyên khai khoa đầu tiên của Việt Nam, một Thái sư tài năng, có công lớn trong việc bảo vệ chủ quyền lãnh thổ và cống hiến cho triều Lý. Công lao, khí phách và nhân cách của ông vẫn được hậu thế trân trọng, ghi nhớ.
Khám phá đền thờ Lê Văn Thịnh dưới chân núi Thiên Thai
Trong số những di tích thờ Thái sư Lê Văn Thịnh tiêu biểu có đền thờ ông tại làng Bảo Tháp, xã Đông Cứu, tỉnh Bắc Ninh.
Đền vốn được khởi dựng từ lâu đời, truyền rằng sau khi Thái sư Lê Văn Thịnh mất, dân làng đã lập ngôi đền này để thờ phụng ông. Đến thời Lê, Nguyễn (dưới triều vua Bảo Đại 14 - 1939), đền được trùng tu mở rộng với quy mô khá lớn.
Đến năm 2002, đền được tu bổ. Năm 2010, đền được lựa chọn là một trong những di tích trọng điểm để tu bổ tôn tạo và được gắn biển “Công trình gắn biển kỷ niệm 1000 năm Thăng Long Hà Nội."
Đền hiện nằm ở lưng chừng núi Thiên Thai, thuộc xóm Chùa, quay hướng Nam, bên trái là ngôi chùa “Thiên Thư tự," đằng sau tựa lưng vào núi Thiên Thai, trước mặt giáp đường liên thôn. Khuôn viên khu di tích có cổng Tam quan, sân, vườn, đền chính, nhà che rồng đá, tam bảo chùa, nhà Tổ, nhà tăng.
Cổng đền xây hai tầng mái, phía dưới có 3 cửa cuốn vòm, 2 cửa nhỏ bịt kín, bên trên cổ diêm là bốn mái đao nhỏ dán ngói ta. Phía trước cổng là hệ bậc cấp lát đá với 2 nhịp chiếu nghỉ, hai bên có tường hoa trang trí.
Hiện đền có kết cấu theo kiểu chữ Đinh gồm tiền tế 3 gian 2 dĩ và 2 gian hậu cung, bộ khung gỗ, kiến trúc kiểu bình đầu bít đốc tay ngai, trụ biểu cánh phong. Kết cấu bộ vì nóc kiểu “giá chiêng trụ cột trốn," vì nách kiểu “kẻ ngồi bẩy hiên." Bên phải sân đền là nhà thờ Xà thần 1 gian, 4 mái đao cong, nơi bảo vệ tượng Rồng đá (được công nhận Bảo vật quốc gia năm 2014).
Pho tượng này được phát hiện vào năm 1991, đây là tác phẩm nghệ thuật hiếm thấy, với hình dáng kỳ dị nửa giống rồng, nửa giống rắn với tư thế "miệng cắn thân, chân xé mình." Trong lịch sử mỹ thuật Việt Nam chưa ghi nhận bức tượng nào có hình dáng tương tự.
Bức tượng rồng đá có thân hình lạ và độc đáo, nằm trong tư thế cuộn tròn ngóc cao, miệng ngoạm vào thân, toàn thân có vẩy, đầu không có bờm râu, kích thước rộng 1.37m; cao 0.72m còn khá nguyên vẹn.
Toàn thân tượng "ông Rồng" được tạc bằng khối đá sa thạch (đá cát) nặng gần 3 tấn, màu vàng cát với hình dáng độc đáo “nửa rồng, nửa rắn” trong tư thế “miệng cắn thân, chân xé mình."
Hai chân trước gân guốc, dang rộng, mỗi chân xòe ra 5 móng vuốt sắc nhọn bấu chặt lấy thân như đang cào xé chính mình. Các nhà nghiên cứu đều thống nhất tượng “rồng đá” ở đền thờ Lê Văn Thịnh là pho tượng có hình dạng độc đáo, cho đến nay chưa từng có trong lịch sử mỹ thuật Việt Nam và các nước Đông Nam Á.
Ngoài bệ tượng Rồng đá, hiện đền còn lưu giữ được nhiều hiện vật tiêu biểu như bia đá “Thái sư tự bi ký” thời Lê (1612); bài vị “Lê Thái sư đại vương” thời Lê; ngai thờ thời Lê; bát hương thời Lê; tượng Thái sư Lê Văn Thịnh (Thế kỷ 20); khánh đá thời Lê; tượng rồng đá thời Lê.
Đền thờ Lê Văn Thịnh nổi tiếng trong dân gian với hội “Thập đình." Tục truyền hội Thập đình là hội đình của 10 làng thờ Lê Văn Thịnh, nằm quanh núi Thiên Thai và ven bờ sông Đuống.
Xưa kia, để tổ chức lễ hội Thập đình, kỳ mục chức sắc của 10 làng từ trong năm đã phải họp bàn để thống nhất công việc của lễ hội. Thôn Bảo Tháp có đền thờ Lê Văn Thịnh được tôn vinh là “đình Cả," có trọng trách trong việc tổ chức và tế lễ để đón các hàng từ.
Từ năm 2014, lễ hội thập đình được tổ chức hàng năm, tuy nhiên chỉ có một số làng tổ chức rước, còn lại đều tập trung tại đình Cả để tế lễ (những năm hội chính mới rước cả 10 làng). Ngoài hội thập đình, tại đền còn có các sự lệ khác như ngày hóa của Lê Văn Thịnh (mùng 7/1); ngày 23/12 tổ chức làm lễ bên đình Tổ - Thuận Thành./.