Khu di tích khảo cổ Óc Eo-Ba Thê, nằm trên địa bàn xã Óc Eo và xã Mỹ Thuận, tỉnh An Giang, đang bước vào giai đoạn quan trọng nhất trong quá trình đề cử UNESCO ghi danh là Di sản Văn hóa thế giới.
Là tên một gò đất trên cánh đồng phía Đông Nam núi Ba Thê, thuộc xã Vọng Thê, huyện Thoại Sơn, tỉnh An Giang, Óc Eo đi vào lịch sử khảo cổ học Việt Nam như một vùng đất văn hóa khảo cổ đầy hấp dẫn.
Văn hóa Óc Eo hình thành và phát triển từ thế kỷ thứ I đến thế kỷ thứ VII sau Công nguyên.
Đây là một nền văn hóa lớn trong lịch sử Việt Nam, gắn liền với đất nước, con người ở vùng đồng bằng châu thổ hạ lưu sông Mekong; đồng thời, nó còn có quan hệ mật thiết với lịch sử Đông Nam Á thời cổ.
Vùng này phân bố trên một khu vực rất rộng ở miền châu thổ sông Cửu Long, trong miền đất trũng Tây sông Hậu bao gồm nhiều vùng sinh thái khác nhau của các tỉnh An Giang (Óc Eo-Ba Thê), Kiên Giang (Đá Nổi, Nền Chùa, Tân Long), Đồng Tháp (vùng Đồng Tháp Mười), vùng ven biển Tây Nam (U Minh, Năm Căn) kéo đến vùng rừng Sác duyên hải (Cần Giờ, Giồng Am...) và vươn ra tận Biển Đông (khu vực từ cửa sông Tiền đến Cà Mau).
Ngoài ra, khảo cổ học đã phát hiện nhiều di tích, di vật thuộc văn hóa Óc Eo ở các tỉnh Bình Dương, Bình Phước, Tây Ninh, Đồng Nai, một phần Long An, Bình Thuận và Thành phố Hồ Chí Minh.
Ngay từ đầu thế kỷ 20, những cổ vật đầu tiên của văn hóa Óc Eo đã được phát hiện trên cánh đồng Óc Eo-Ba Thê thuộc xã Vọng Thê, huyện Thoại Sơn, tỉnh An Giang.
Do sự phong phú của loại hình, sự độc đáo của chất liệu và vẻ đẹp rực rỡ của mỹ thuật chế tác nên ngay từ lúc bấy giờ, các di vật của văn hóa Óc Eo đã lôi cuốn sự chú ý của nhiều học giả nổi tiếng người Pháp như G.Coedès, L.Malleret, H.Parmentier…
Tuy nhiên công cuộc nghiên cứu văn hóa này chỉ thực sự bắt đầu bằng cuộc khai quật của L.Malleret tại di tích Óc Eo vào năm 1944 và những năm sau đó. L.Malleret đã công bố kết qủa khám phá và nghiên cứu của mình trong bộ sách có nhan đề “Khảo cổ học ở đồng bằng sông Cửu Long” lần lượt xuất bản từ 1959-1964.
Công trình này được coi là thành tựu Khảo cổ học chủ yếu về Văn hóa Óc Eo cho đến trước năm 1975.
Trên cơ sở các cuộc khai quật vào năm 1944, Louis Malleret cho rằng cánh đồng Óc Eo là một thành thị cổ và đặt tên là thành thị Óc Eo hay thị cảng Óc Eo, có diện tích rộng tới 450ha với một tiền cảng có tên là Tà Keo, cách Óc Eo 12km về phía Tây Nam.
Vùng này không chỉ có hình ảnh của một đô thị quy củ mà còn có nhiều dấu tích của một trung tâm tôn giáo-văn hóa lớn với 3 cụm quần thể kiến trúc là Vùng Linh Sơn Tự, vùng Đông Bắc núi Ba Thê và vùng Giồng Cát, Giồng Xoài.
Trong các cuộc khảo sát và khai quật đã tìm thấy ở các di chỉ thuộc văn hóa Óc Eo các loại tượng to nhỏ, nhẫn, hoa tai, hạt đá quý, mã não, hạt thủy tinh, con dấu, bùa đeo, công cụ bằng đồng và bằng đá; các loại hiện vật bằng đất nung như dọi xe sợi, bếp lò, đĩa đèn, chậu, nồi, vò...
Các sưu tập hiện vật của Óc Eo thể hiện tính phong phú và đa dạng của nền văn hóa này; tính bản địa, sự giao thoa và đan xen giữa các nền văn hóa trong khu vực cũng như với các vùng khác.
Sự ảnh hưởng của văn hóa Ấn Độ ở Óc Eo rất đậm nét, biểu hiện qua các đề tài trang trí, qua kiểu mũ hay tư thế ngồi của các pho tượng, qua con dấu với dòng chữ viết bằng các kiểu văn tự Ấn Độ.
Tính bản địa của nền văn hóa này được thể hiện qua đồ gốm, qua nồi nấu kim loại, khuôn đúc và các công cụ chế tác.
Nguồn gốc xuất xứ của văn hóa Óc Eo bắt nguồn từ trong văn hóa Đồng Nai. Mối liên hệ tiếp nối văn hóa Đồng Nai-Óc Eo được minh chứng bởi sự hiện diện ở văn hóa Óc Eo hàng loạt loại hình hiện vật đã có mặt trong văn hóa Đồng Nai.
Đó là các đồ dùng, vật dụng sinh hoạt bằng gốm, dụng cụ thủ công (bàn xoa, bàn dập, bàn mài…); đồ đồng, đồ sắt (lục lạc, mũi dùi, rìu); đồ trang sức (hạt chuỗi thủy tinh, mã não); nhà sàn trên cọc gỗ.
Văn hóa Óc Eo có những giao lưu văn hóa rộng lớn với những nền văn minh thời cổ đại như với văn minh Đông Sơn (những hoa văn trang trí và những hiện vật đồng kiểu tương tự như văn minh Đông Sơn); với Ấn Độ (những tượng thờ thuộc Ấn Độ giáo, Phật giáo, đồ trang sức, hoa văn chạm chìm, con dấu, văn tự…); với thế giới Địa Trung Hải và Trung Đông (huy chương La Mã, hoa văn trang trí, hình chạm chìm, tượng đồng, hạt chuỗi La Mã, hình tượng vua Ba Tư…); và với Trung Hoa (mảnh gương đồng, tượng phật nhỏ).
Óc Eo là một di tích rất lớn, một trung tâm văn hóa cổ của đồng bằng sông Cửu Long, một hình mẫu của sự kết hợp những yếu tố nội sinh và ngoại sinh trong sự phát triển; một vốn quý và điểm chốt quan trọng trong việc nghiên cứu những vấn đề lịch sử văn hóa của đất nước và khu vực Đông Nam Á.
Do đó, cần phải bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa Óc Eo - một di sản văn hóa -lịch sử quan trọng của Việt Nam nói riêng và của Đông Nam Á nói chung.
Với hồ sơ đã được hoàn thiện và nộp chính thức lên Trung tâm Di sản Thế giới, địa phương cùng các bộ, ngành Trung ương đang tập trung mọi nguồn lực để chuẩn bị cho quá trình thẩm định quốc tế, hướng tới mục tiêu được ghi danh vào năm 2027.
Là một trong những trung tâm khảo cổ học quan trọng bậc nhất Việt Nam và khu vực Đông Nam Á, Óc Eo-Ba Thê được xem là dấu tích tiêu biểu của nền văn hóa Óc Eo, gắn với Vương quốc Phù Nam phát triển rực rỡ từ thế kỷ I đến VII.
Những phát hiện khảo cổ tại đây đã cung cấp nhiều bằng chứng xác thực về một đô thị cổ, trung tâm kinh tế, thương mại, tôn giáo có quy mô lớn, từng kết nối với nhiều nền văn minh trên thế giới thông qua hệ thống giao thương đường biển và đường thủy.
Theo hồ sơ đề cử, Khu di tích khảo cổ Óc Eo-Ba Thê có diện tích đề cử 453,1 ha, gồm 16 địa điểm di tích thành phần được chia thành bốn khu vực liên kết chặt chẽ với nhau.
Trong đó, khu vực Núi Ba Thê là trung tâm không gian tín ngưỡng với nhiều kiến trúc tôn giáo; khu đô thị cổ Óc Eo phản ánh rõ nét cấu trúc đô thị, hệ thống cư trú và mạng lưới kênh đào cổ; hai khu vực Giồng Xoài và Nền Chùa đóng vai trò là các điểm vệ tinh quan trọng trong toàn bộ quần thể di tích.
Vùng đệm bảo vệ di sản có diện tích hơn 946 ha, nhằm bảo đảm gìn giữ tính toàn vẹn và giá trị nổi bật toàn cầu của khu di tích.
Sau khi được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng là Di tích quốc gia đặc biệt vào năm 2012 và được UNESCO đưa vào Danh sách dự kiến Di sản Văn hóa thế giới năm 2022, công tác bảo tồn và xây dựng hồ sơ đề cử đã được triển khai đồng bộ.
Năm 2026 được xác định là năm bản lề của quá trình này, khi hồ sơ chính thức được gửi tới Trung tâm Di sản Thế giới UNESCO và chuyển sang Hội đồng Di tích và Di chỉ Quốc tế (ICOMOS) để thực hiện các bước đánh giá theo quy trình của UNESCO.
Theo Ban Quản lý Di tích Văn hóa Óc Eo, giai đoạn hiện nay là thời điểm mang tính quyết định. Dự kiến trong năm 2026, các chuyên gia Hội đồng Di tích và Di chỉ Quốc tế sẽ tiến hành khảo sát thực địa tại An Giang để đánh giá mức độ đáp ứng các tiêu chí của UNESCO.
Kết quả thẩm định sẽ là cơ sở quan trọng để Ủy ban Di sản Thế giới xem xét, bỏ phiếu ghi danh Khu di tích khảo cổ Óc Eo-Ba Thê vào Danh mục Di sản Văn hóa thế giới tại kỳ họp năm 2027.
Song song với việc hoàn thiện các yêu cầu kỹ thuật của hồ sơ, tỉnh An Giang cũng đẩy mạnh công tác đối ngoại và vận động quốc tế.
Đoàn công tác của tỉnh đã tham gia các hoạt động tại UNESCO ở Paris, làm việc với lãnh đạo UNESCO, Trung tâm Di sản Thế giới và Hội đồng Di tích và Di chỉ Quốc tế nhằm trao đổi chuyên môn, cập nhật quy trình đánh giá cũng như tranh thủ sự tư vấn trong quá trình hoàn thiện hồ sơ và chuẩn bị cho đợt thẩm định thực địa.
Không chỉ mang ý nghĩa bảo tồn một quần thể khảo cổ có giá trị đặc biệt, việc được UNESCO ghi danh sẽ góp phần khẳng định vị thế của nền văn hóa Óc Eo trong lịch sử nhân loại, đồng thời mở ra cơ hội lớn cho phát triển du lịch văn hóa, nghiên cứu khoa học và quảng bá hình ảnh Việt Nam ra thế giới.
Đây cũng được kỳ vọng sẽ trở thành động lực quan trọng thúc đẩy phát triển kinh tế-xã hội bền vững của An Giang và khu vực Đồng bằng sông Cửu Long trong những năm tới.
Với sự chuẩn bị bài bản của các cơ quan chuyên môn, sự phối hợp giữa Trung ương và địa phương cùng quá trình bảo tồn được triển khai trong nhiều năm qua, Khu di tích khảo cổ Óc Eo-Ba Thê đang đứng trước cơ hội lớn để trở thành Di sản Văn hóa thế giới tiếp theo của Việt Nam, góp phần đưa những giá trị đặc sắc của nền văn minh Óc Eo lan tỏa rộng rãi trên bản đồ di sản toàn cầu/.
Văn hóa Óc Eo: Cơ hội phát triển du lịch từ di sản cổ có giá trị đặc biệt
Óc Eo-Ba Thê (tỉnh An Giang) rất giàu tiềm năng trở thành điểm nhấn văn hóa, sản phẩm du lịch độc đáo của Việt Nam. Vấn đề là, chúng ta sẽ khai thác giá trị này như thế nào cho hiệu quả và bền vững?
