Bảo tồn di sản không chỉ là gìn giữ những giá trị lịch sử, kiến trúc mà còn phải tạo điều kiện để di sản tham gia vào đời sống đương đại, trở thành nguồn lực phát triển kinh tế, văn hóa và du lịch.
Với vị trí đặc biệt trong không gian đô thị Thành phố Hồ Chí Minh, Dinh Độc Lập được kỳ vọng trở thành hạt nhân kết nối các công trình lịch sử, hình thành hệ sinh thái kinh tế di sản, góp phần phát huy bản sắc văn hóa và sức hấp dẫn của Thành phố.
Đây là nội dung được các nhà quản lý, chuyên gia, nhà nghiên cứu trao đổi tại tọa đàm khoa học “Ký ức, di sản, sáng tạo đương đại” do Hội trường Thống Nhất tổ chức sáng 11/11, hướng đến Ngày Di sản văn hóa Việt Nam 23/11 và Ngày Văn hóa Việt Nam 24/11.
Theo ông Bùi Hữu Toàn, Giám đốc Hội trường Thống Nhất, Dinh Độc Lập không chỉ là công trình kiến trúc tiêu biểu mà còn là di tích quốc gia đặc biệt, nơi ghi dấu những sự kiện trọng đại của lịch sử dân tộc, đặc biệt là sự kiện ngày 30/4/1975.
Giá trị của di tích được tạo nên từ sự kết hợp giữa kiến trúc, cảnh quan, sự kiện lịch sử và những ký ức được lưu giữ qua nhiều thời kỳ, đồng thời thể hiện tài năng và tư duy sáng tạo của kiến trúc sư Ngô Viết Thụ.
Từ góc độ đơn vị quản lý, ông Bùi Hữu Toàn cho rằng, bảo tồn không đồng nghĩa với giữ nguyên cách kể chuyện về di sản. Trong khi những giá trị nguyên gốc, tính xác thực và sự tôn nghiêm của di tích phải được bảo đảm, phương thức nghiên cứu, giới thiệu và tổ chức trải nghiệm cần liên tục đổi mới để di sản gần gũi hơn với công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ.
Định hướng này đặt ra yêu cầu ứng dụng công nghệ, nghệ thuật và các hình thức sáng tạo đương đại trong giới thiệu di tích nhưng không làm ảnh hưởng đến tính toàn vẹn của công trình. Qua đó, Dinh Độc Lập không chỉ là nơi lưu giữ ký ức lịch sử mà còn trở thành không gian văn hóa sống động, kết nối quá khứ với hiện tại.
Đồng quan điểm, ông Nguyễn Minh Nhựt, Phó Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao Thành phố Hồ Chí Minh nhấn mạnh, bảo tồn di tích không chỉ dừng lại ở khoanh vùng, giữ gìn hiện trạng mà quan trọng hơn là đánh thức các giá trị ký ức, đưa di sản hòa vào dòng chảy phát triển của Thành phố.
Việc đa dạng hóa phương thức diễn giải, ứng dụng khoa học công nghệ, chuyển đổi số và nâng cao chất lượng trải nghiệm góp phần đưa di sản trở thành nguồn lực phát triển kinh tế-xã hội, đồng thời thúc đẩy Thành phố Hồ Chí Minh phát triển theo hướng sáng tạo, hiện đại nhưng vẫn gìn giữ bản sắc.
Từ góc nhìn quy hoạch đô thị, Tiến sỹ khoa học, kiến trúc sư Ngô Viết Nam Sơn, Phó Chủ tịch Hội Cảnh quan văn hóa châu Á cho rằng, việc mở rộng không gian phát triển của Thành phố Hồ Chí Minh sau sáp nhập với Bình Dương và Bà Rịa-Vũng Tàu tạo cơ hội tái cấu trúc đô thị theo hướng đa cực, đa trung tâm. Đây cũng là thời điểm cần xác lập chiến lược bảo tồn không gian lịch sử một cách tổng thể, thay vì chỉ tập trung vào từng công trình riêng lẻ.
Dẫn kinh nghiệm từ Paris (Pháp), Montréal (Canada), Washington D.C. (Hoa Kỳ) và Thượng Hải (Trung Quốc), kiến trúc sư Ngô Viết Nam Sơn cho rằng, những khu vực lịch sử được bảo tồn và tổ chức khai thác phù hợp có thể mang lại hiệu quả kinh tế đáng kể, đồng thời thúc đẩy hoạt động văn hóa, giáo dục, thương mại và du lịch.
Đối với Thành phố Hồ Chí Minh, ông đề xuất xác định khu trung tâm lịch sử với ranh giới dự kiến gồm: Đường Nguyễn Thị Minh Khai, rạch Thị Nghè, đường Tôn Đức Thắng và đường Cách Mạng Tháng Tám. Trong không gian này, Dinh Độc Lập đóng vai trò hạt nhân, kết nối hệ thống công trình di sản, bảo tàng, thư viện và các thiết chế văn hóa.
Đáng chú ý, chuyên gia đề xuất áp dụng mô hình bảo tồn theo năm cấp độ, từ bảo tồn tuyệt đối đối với các di tích đặc biệt như Dinh Độc Lập đến bảo tồn kiến trúc, chuyển đổi công năng phù hợp, kiểm soát cảnh quan và phát triển công trình mới hài hòa với tổng thể đô thị.
Từ những đề xuất trên có thể thấy, phát triển kinh tế di sản không đơn thuần là khai thác giá trị thương mại của các công trình lịch sử mà còn là quá trình kết nối không gian, con người và các hoạt động sáng tạo.
Khi được quy hoạch, bảo tồn và khai thác phù hợp, Dinh Độc Lập cùng hệ thống di sản khu trung tâm có thể trở thành nguồn lực phát triển đặc thù, vừa nâng cao sức hấp dẫn của điểm đến Thành phố Hồ Chí Minh, vừa lan tỏa giá trị lịch sử, văn hóa đến các thế hệ hôm nay và mai sau./.