Theo Phó Cục trưởng Cục Môi trường (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) Lê Hoài Nam, ô nhiễm không khí tại các đô thị lớn là bài toán phức tạp, chịu tác động cộng hưởng từ nhiều nguồn phát thải có tính chất liên vùng, liên tỉnh.
Để giải quyết bài toán trên, việc nhận diện chính xác nguồn phát thải, thiết lập cơ chế điều phối thực chất và gắn trách nhiệm người đứng đầu với kết quả cải thiện chất lượng không khí là những yêu cầu then chốt. Đây cũng là cơ sở để hiện thực hóa mục tiêu 80% số ngày trong năm có chất lượng không khí ở mức tốt và trung bình tại các đô thị đặc biệt, theo Kế hoạch hành động quốc gia về kiểm soát ô nhiễm không khí và quản lý chất lượng môi trường không khí giai đoạn 2026-2030 của Chính phủ.
Nhận diện đúng nguồn phát thải, chủ động kiểm soát ô nhiễm liên vùng
- Thưa ông, ô nhiễm không khí tại các đô thị được xác định có tính chất liên ngành và không bị giới hạn bởi địa giới hành chính. Vậy qua thực tế quan trắc và quản lý môi trường thời gian qua, xin ông cho biết đâu là những nguồn phát thải chính khiến tình trạng ô nhiễm đang diễn biến phức tạp?
Phó Cục trưởng Lê Hoài Nam: Thực tiễn quan trắc và quản lý thời gian qua cho thấy, ô nhiễm không khí tại Hà Nội và các đô thị lớn thực sự là một bài toán phức tạp, chịu tác động cộng hưởng từ nhiều nhóm nguồn phát thải và không bị giới hạn bởi ranh giới hành chính đô thị.
Về các nguồn phát thải chính, qua phân tích cơ cấu đóng góp đối với bụi mịn PM2.5 tại Hà Nội, chúng tôi nhận diện được 5 nhóm nguồn đáng chú ý. Trong đó, bụi thứ cấp đang chiếm tỷ lệ đóng góp lớn nhất với khoảng 27%.
Loại bụi thứ cấp được hình thành thông qua quá trình chuyển hóa hóa học của các chất ô nhiễm trong khí quyển, đòi hỏi chúng ta không chỉ kiểm soát bụi trực tiếp mà phải kiểm soát cả các nguồn phát thải khí tiền chất.
Tiếp theo là hoạt động giao thông vận tải và hoạt động xây dựng, bụi đường. Đây là 2 nguồn phát thải đô thị chủ yếu, đóng góp lần lượt khoảng 23% và 20%. Hoạt động đốt mở (bao gồm đốt rác và phụ phẩm nông nghiệp) chiếm khoảng 12%. Hoạt động sản xuất công nghiệp đóng góp khoảng 10%.
Khoảng 8% nguyên nhân gây ô nhiễm không khí còn lại đến từ các nguồn khác, trong đó bao gồm cả lượng ô nhiễm lan truyền từ các địa phương lân cận, phản ánh rất rõ tính chất liên vùng của ô nhiễm không khí.
Nguyên nhân cốt lõi khiến ô nhiễm không khí diễn biến phức tạp trong “mùa ô nhiễm” (từ tháng Chín đến tháng Tư năm sau) tại Hà Nội và vùng lân cận, là sự kết hợp bất lợi giữa nguồn phát thải và điều kiện khí tượng.
Trong giai đoạn này, các đô thị phía Bắc thường xuyên đối mặt với gió yếu, lớp biên khí quyển thấp và hiện tượng nghịch nhiệt. Hiện tượng này bẫy các chất ô nhiễm lại sát mặt đất, khiến nồng độ bụi không phân tán được vào ban đêm và thường xuyên đạt đỉnh tích tụ vào rạng sáng (0-6 giờ).
Cùng với sự lan truyền chất ô nhiễm từ các tỉnh, thành lân cận vượt qua địa giới hành chính, các đợt ô nhiễm thường bị kéo dài và gia tăng mức độ nghiêm trọng.
- Vậy việc nhận diện đúng nguồn phát thải sẽ được đặt ở vị trí như thế nào trong chiến lược khắc phục ô nhiễm, thưa ông?
Phó Cục trưởng Lê Hoài Nam: Việc nhận diện đúng nguồn phát thải thông qua công tác kiểm kê phát thải được đặt ở vị trí nền tảng cốt lõi trong chiến lược khắc phục ô nhiễm. Cụ thể, việc tính toán chính xác quy mô, cơ cấu phát thải theo ngành và khu vực là căn cứ khoa học tuyệt đối để xác định đúng chất ô nhiễm và nguồn thải cần ưu tiên kiểm soát.
Từ nền tảng dữ liệu này, cơ quan quản lý mới có thể phân bổ nguồn lực hiệu quả, lựa chọn các giải pháp can thiệp trúng đích và xây dựng lộ trình giảm phát thải bắt buộc cho từng lĩnh vực. Đặc biệt, nhận diện rõ bức tranh phát thải tổng thể là cơ sở để thiết lập các cơ chế điều phối liên vùng, liên tỉnh thực chất, giúp giải quyết triệt để bài toán ô nhiễm không khí vượt ranh giới.
![o-nhiem-khong-khi-1.png](https://media.vietnamplus.vn/images/PhsBWyJaewcy6GTp4Uchf1-FP8YevQHUY28yKCgvlksChuY1vzaIuY1Lv7TnH8DGzbV_65Aa6oaOVuikAjVqcw/o-nhiem-khong-khi-1.png.avif "Ô nhiễm không khí là "bài toán" phức tạp. (Ảnh: Hùng Võ/Vietnam+)")
Gắn trách nhiệm người đứng đầu, đánh giá kết quả thực chất
- Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang xây dựng quy chế phối hợp quản lý chất lượng môi trường không khí liên vùng, liên tỉnh ở các tỉnh phía Bắc, trong đó dự kiến kích hoạt cơ chế phối hợp khi AQI trên 300 trong 3 ngày liên tục. Theo ông, cơ chế này cần được thiết kế như thế nào để chuyển từ “phối hợp khi ô nhiễm xảy ra” sang chủ động phòng ngừa, kiểm soát nguồn phát thải từ sớm?
Phó Cục trưởng Lê Hoài Nam: Việc thiết lập ngưỡng VN_AQI vượt 300 trong 3 ngày liên tục là cơ sở để kích hoạt các biện pháp ứng phó khẩn cấp, nhưng để chuyển từ bị động ứng phó sang chủ động phòng ngừa, cơ chế điều phối liên vùng cần được thiết kế dựa trên nền tảng quản trị dữ liệu và kiểm soát tại nguồn.
Theo đó, đối với việc chuyển từ “phối hợp khi ô nhiễm xảy ra” sang chủ động phòng ngừa, kiểm soát nguồn phát thải từ sớm, theo tôi, cần xây dựng cơ sở dữ liệu chung về chất lượng không khí và nguồn phát thải trên toàn vùng, thống nhất phương pháp kiểm kê và kết nối đồng bộ các hệ thống quan trắc.
Cùng với đó là chủ động phối hợp xác định các nguồn phát thải có ảnh hưởng lớn đến toàn vùng để thiết lập các chương trình kiểm soát chung đối với giao thông liên tỉnh, công nghiệp, hoạt động đốt phụ phẩm nông nghiệp; ứng dụng công nghệ mô phỏng, cảnh báo sớm để dự báo đợt ô nhiễm, từ đó chủ động ban hành các biện pháp can thiệp và kiểm soát nguồn thải.
Việc xác định và giám sát trách nhiệm của từng địa phương trong một vấn đề mang tính liên vùng như ô nhiễm không khí, cần có thẩm quyền thực chất, quy định rõ mục tiêu chất lượng môi trường và phân bổ chỉ tiêu giảm phát thải cụ thể cho từng tỉnh, thành phố; thiết lập hệ thống giám sát, đánh giá và xếp hạng chất lượng môi trường không khí theo từng địa bàn để minh bạch hóa trách nhiệm.
Cần gắn chặt kết quả cải thiện chất lượng không khí với việc đánh giá mức độ hoàn thành nhiệm vụ của chính quyền địa phương, nhất là trách nhiệm của người đứng đầu. Đồng thời, hiệu quả của công tác phối hợp phải được đo lường bằng lượng phát thải giảm trừ thực tế và chất lượng không khí được cải thiện, thay vì chỉ đếm số lượng các hoạt động hoặc chương trình hợp tác.
- Vậy để biến mục tiêu “trong giai đoạn 2026-2030, 80% số ngày trong năm có AQI ở mức tốt và trung bình tại các đô thị đặc biệt” thành kết quả thực chất, theo ông, đâu là những nhóm giải pháp cần được ưu tiên ngay từ bây giờ; đồng thời, cơ chế nào sẽ được sử dụng để đánh giá trách nhiệm, tiến độ và hiệu quả của các bộ, ngành, địa phương trong quá trình thực hiện?
Phó Cục trưởng Lê Hoài Nam: Những nhóm giải pháp cần được ưu tiên là triển khai quyết liệt lộ trình áp dụng quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về khí thải đối với xe ôtô và xe mô tô, xe gắn máy đang lưu hành; chuẩn bị sẵn sàng hạ tầng kiểm định khí thải xe máy từ ngày 1/7/2027 tại Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh; đồng thời thiết lập các vùng phát thải thấp (LEZ), đẩy mạnh chuyển đổi sang phương tiện giao thông công cộng sử dụng năng lượng sạch.
Tiếp theo là quản lý toàn diện nguồn phát thải công nghiệp và xây dựng: Hoàn thành kiểm kê phát thải làm căn cứ ban hành lộ trình giảm phát thải bắt buộc cho từng nhóm ngành có nguy cơ cao (nhiệt điện, ximăng, thép, hóa chất). Áp dụng nghiêm Quy chuẩn khí thải công nghiệp QCVN 19:2024/BTNMT, tăng cường kết nối dữ liệu quan trắc tự động liên tục CEMS và cưỡng chế thực hiện các biện pháp chống phát tán bụi tại tất cả các công trường xây dựng, vận chuyển vật liệu.
Đồng thời chấm dứt hoạt động đốt hở và phát thải phân tán, vận hành cơ chế điều phối liên vùng thực quyền, hiện đại hóa hệ thống dữ liệu, quan trắc và dự báo thông qua việc nâng cấp mạng lưới trạm quan trắc quốc gia và trạm cảm biến chi phí thấp, ứng dụng trí tuệ nhân tạo và dữ liệu lớn trong dự báo sớm ô nhiễm từ 24 đến 72 giờ để kích hoạt kịp thời các biện pháp can thiệp.
Về cơ chế đánh giá trách nhiệm, tiến độ và hiệu quả của các bộ, ngành, địa phương trong thực hiện, cần chuyển sang phương thức “Quản trị theo mục tiêu.” Đó là cụ thể hóa chỉ tiêu 80% ngày AQI tốt/trung bình và mục tiêu giảm nồng độ PM2.5 vào Kế hoạch quản lý chất lượng không khí cấp tỉnh, biến các mục tiêu chất lượng môi trường thành căn cứ pháp lý để điều hành.
Đặc biệt là gắn trực tiếp với đánh giá mức độ hoàn thành nhiệm vụ của người đứng đầu. Theo đó, chỉ số cải thiện chất lượng không khí cần được đưa vào hệ thống chỉ tiêu đánh giá thi đua, xếp loại công vụ định kỳ của chính quyền địa phương, các bộ, ngành và trách nhiệm cá nhân người đứng đầu. Trường hợp để xảy ra tình trạng ô nhiễm kéo dài mà không chủ động triển khai giải pháp ứng phó sẽ bị xem xét, xử lý trách nhiệm.
Ngoài ra, đánh giá dựa trên kết quả phát thải giảm trừ thực chất và dữ liệu thời gian thực; minh bạch hóa thông tin và thúc đẩy giám sát xã hội, công khai liên tục dữ liệu AQI thời gian thực, danh tính các cơ sở phát thải vi phạm và kết quả thực hiện kế hoạch giảm phát thải trên các ứng dụng di động và cổng thông tin điện tử để nhân dân, báo chí cùng giám sát thực thi./.
Trân trọng cảm ơn ông!
Bộ Nông nghiệp và Môi trường đồng hành cùng Hà Nội cải thiện chất lượng môi trường
Ngày 21/10, đại diện lãnh đạo Bộ Nông nghiệp và Môi trường chỉ ra 4 “bài toán lớn” ở thành phố Hà Nội cần giải quyết là ngập lụt, ô nhiễm không khí, xử lý chất thải rắn và ô nhiễm các dòng sông.
