Sống ở nước ngoài, giữ gìn tiếng Việt và văn hóa Việt Nam trước hết phải bắt đầu từ mỗi gia đình.
Đó là tâm niệm giản dị nhưng sâu sắc của ông Lê Hoài Nam, Trưởng Ban Liên lạc cộng đồng người Việt Nam tại Nam Phi.
Giữa nhịp sống hối hả tại một quốc gia đa sắc tộc, cách xa Tổ quốc nửa vòng Trái Đất, việc làm thế nào để thế hệ trẻ như bé Tony - con trai ông - vẫn cất lên tiếng "Dạ, vâng," vẫn hiểu được đạo hiếu và tự hào về cội nguồn là một hành trình bền bỉ.
Trò chuyện với phóng viên TTXVN, ông Nam đã chia sẻ những góc nhìn thực tế, đầy trăn trở về sứ mệnh "giữ lửa" văn hóa, từ đó mở ra những giải pháp thiết thực nhằm gắn kết kiều bào và phát huy tối đa sức mạnh của cộng đồng người Việt nơi đất khách.
Giữ hồn quê - Khởi nguồn từ mỗi nếp nhà
Đối với những gia đình kiều bào đang sinh sống tại Nam Phi, rào cản lớn nhất trong việc trao truyền văn hóa chính là môi trường giao tiếp. Những đứa trẻ sinh ra và lớn lên tại đây sử dụng tiếng Anh như ngôn ngữ tư duy chính tại trường học và trong các mối quan hệ xã hội, trong khi cơ hội nói tiếng Việt chỉ bó hẹp sau cánh cửa gia đình.
Tuy nhiên, theo ông Lê Hoài Nam, chính sự bó hẹp ấy lại đòi hỏi vai trò mang tính nền tảng của các bậc làm cha, làm mẹ.
"Các con có thể sinh ra, lớn lên và học tập ở Nam Phi, nhưng điều quan trọng là phải hiểu mình có nguồn cội Việt Nam. Nếu trong gia đình, bố mẹ không chú ý nói tiếng Việt với con, không giúp con hiểu về quê hương thì rất khó để các cháu tự nhiên gắn bó với văn hóa cội nguồn khi trưởng thành," ông Nam chia sẻ.
Lấy câu chuyện từ chính gia đình mình trong việc dạy tiếng Việt cho cậu con trai Tony, ông Nam cho rằng phương pháp hiệu quả nhất không phải là sự ép buộc. Thay vì biến tiếng Việt thành một môn học nặng nề, gia đình ông chọn cách để ngôn ngữ ngấm vào trẻ một cách tự nhiên. Đó là những cuộc trò chuyện hằng ngày, những câu chuyện kể về ông bà, hay những cuộc gọi video thường xuyên về Việt Nam để con hình thành phản xạ ngôn ngữ.
"Khi cháu nói được một câu tiếng Việt hay hiểu thêm một nét văn hóa, ba mẹ luôn ghi nhận và khích lệ. Đặc biệt, khi có dịp tham gia các sinh hoạt cộng đồng, được gặp gỡ các cô chú, bạn bè cùng nói tiếng Việt, các cháu sẽ tự nhận ra rằng: Tiếng Việt không chỉ là ngôn ngữ của riêng gia đình mình, mà là sợi dây kết nối cháu với cả một cộng đồng lớn," ông Nam cho biết.
Thành công của việc dạy tiếng Việt không nhất thiết là con trẻ phải nói lưu loát như trẻ em trong nước, mà cốt lõi là các con không quay lưng với tiếng mẹ đẻ, hiểu được nguồn cội và luôn mang trong mình niềm tự hào: "Mình là người Việt Nam."
Văn hóa không chỉ là áo dài, phở bò mà là cội nguồn ứng xử
Không chỉ dừng lại ở câu chuyện ngôn ngữ, theo ông Nam, hành trình “giữ lửa” cội nguồn, bảo tồn các giá trị văn hóa không chỉ dừng lại ở bề nổi là những bộ trang phục truyền thống rực rỡ hay những món ăn truyền thống.
"Những yếu tố bề nổi đó rất cần thiết, nhưng văn hóa Việt còn bám rễ sâu ở cách chúng ta đối xử với nhau: tình cảm gia đình, lòng hiếu thảo, sự kính trọng ông bà, cha mẹ, và đặc biệt là tinh thần tương thân tương ái. Đó mới là những giá trị cốt lõi giúp người Việt, dù trôi dạt đến chân trời góc bể nào, vẫn nhận ra nhau và xích lại gần nhau," ông Nam khẳng định.
Từ thực tiễn nhiều năm làm công tác cộng đồng, ông nhận thấy tinh thần đoàn kết ấy bộc lộ rõ rệt nhất khi có một người mới sang Nam Phi cần sự định hướng, hay khi một gia đình kiều bào gặp khó khăn trong cuộc sống.
Những dịp gặp mặt Lễ, Tết, hay những lúc tắt lửa tối đèn có nhau chính là bài học văn hóa trực quan nhất để những thế hệ sinh ra ở nước ngoài thấu hiểu được tình đồng bào.
Ông cũng nhấn mạnh một triết lý hội nhập tiến bộ: "Giữ gìn bản sắc không có nghĩa là khép mình. Chúng ta hoàn toàn có thể hội nhập sâu rộng vào xã hội Nam Phi, tôn trọng luật pháp nước sở tại, nhưng vẫn giữ trọn vẹn cốt cách của người Việt."
Tại Nam Phi, cộng đồng người Việt có đặc thù là quy mô không quá lớn và phân tán rải rác ở nhiều tỉnh thành cách xa nhau hàng trăm, hàng ngàn kilomet. Do đó, việc duy trì sợi dây liên kết liên tục là bài toán luôn được Ban liên lạc trăn trở.
Để tháo gỡ điểm nghẽn này, ông Nam đề xuất không nên thụ động chờ đến các dịp Lễ, Tết lớn mới tổ chức gặp gỡ. Thay vào đó, cần đa dạng hóa các hình thức kết nối trực tiếp kết hợp trực tuyến để chia sẻ thông tin, hỗ trợ pháp lý và đời sống cho bà con. Đặc biệt, sự đồng hành của Đại sứ quán Việt Nam và các cơ quan đại diện có vai trò đặc biệt quan trọng.
"Chúng tôi rất mong mỏi các cơ quan trong nước có thêm những chương trình hỗ trợ trực tiếp như: cung cấp tài liệu dạy tiếng Việt được thiết kế riêng cho trẻ em sinh ra ở nước ngoài, hay tổ chức các diễn đàn giao lưu thanh thiếu niên. Riêng tại Nam Phi, việc duy trì thường niên các sân chơi văn hóa mang tính biểu tượng như Tết Trung thu hay chương trình Xuân Quê hương lan tỏa từ thủ đô Pretoria đến thành phố Cape Town là cực kỳ cần thiết để tạo điểm tựa tinh thần cho bà con," ông Nam cho biết.
Theo ông, nguyên tắc cốt lõi của sự đoàn kết chính là phải được xây dựng từ sự tôn trọng, lắng nghe và chia sẻ trách nhiệm. Khi mỗi người - từ những doanh nhân thành đạt, trí thức giàu kinh nghiệm đến những cá nhân bình dị - đều cảm thấy mình được tôn trọng, được đóng góp ý kiến, thì khối cộng đồng mới thực sự vững mạnh, không rơi vào tình trạng hoạt động chỉ dựa vào một vài cá nhân nhiệt tình.
Biến kiều bào thành "đại sứ văn hóa" và nguồn lực tri thức
Sự kiện kết nối Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc (18/11) và Ngày Văn hóa Việt Nam (24/11) sắp tới được ông Nam đánh giá là một nhịp cầu lý tưởng. Tuy nhiên, ông kỳ vọng sự kiện này không chỉ dừng lại ở bề nổi của phong trào trong một tuần lễ.
Để sức lan tỏa thực sự bền vững, các thế hệ trẻ phải được trao quyền để trở thành những người trực tiếp kiến tạo chương trình - từ việc tự tay làm các video giới thiệu về quê hương đến việc mời những người bạn Nam Phi của mình đến trải nghiệm ẩm thực, âm nhạc và trò chơi dân gian Việt Nam.
Ông Nam cho rằng đã đến lúc cần thay đổi tư duy về nguồn lực kiều bào. Kiều bào không chỉ đóng góp về mặt tài chính (kiều hối) mà còn là một kho tàng khổng lồ về tri thức, kinh nghiệm quản lý, khoa học công nghệ và mạng lưới quan hệ quốc tế.
Mỗi một người Việt tại Nam Phi, khi sống và làm việc với thái độ tử tế, trách nhiệm, đều là một "đại sứ" quảng bá hình ảnh Việt Nam đến bạn bè quốc tế.
Nhưng để tối ưu hóa nguồn lực này cho sự phát triển của đất nước, cần những đầu mối kết nối thực chất từ các cơ quan trong nước. Phải nắm bắt chính xác nhu cầu của cả hai bên để hiện thực hóa các dự án hợp tác từ giáo dục, thương mại đến chuyển giao công nghệ.
Trải lòng về sứ mệnh “giữ lửa” nơi đất khách, ông Nam gửi gắm một thông điệp đầy tâm huyết: Dù cách xa vạn dặm, tình cảm của kiều bào với quê hương chưa bao giờ phai nhạt. Chỉ cần mỗi cá nhân, mỗi nếp nhà kiều bào tự ý thức được trách nhiệm giữ gìn cội nguồn, và các cơ quan trong nước tiếp tục dang rộng vòng tay hỗ trợ bằng những chính sách thiết thực, thì dòng chảy văn hóa Việt Nam sẽ luôn tuôn chảy mạnh mẽ, kiêu hãnh vươn xa và bám rễ sâu bền nơi tận cùng châu Phi./.