Ngày 30/10, thảo luận ở hội trường về dự án Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở (sửa đổi), nội dung Nhân dân bàn và quyết định, cơ chế đề xuất sáng kiến công dân đã nhận được nhiều ý kiến đóng góp, trong đó đại biểu cũng nhấn mạnh quyền được góp ý phải đi liền với quyền được biết kết quả giải quyết và phải có người chịu trách nhiệm theo dõi, xử lý ý kiến của người dân đến cùng.
Cần tháo gỡ nút thắt bắt buộc "10% hộ gia đình đồng thuận"
Điểm c khoản 2, Điều 13 dự thảo Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở (sửa đổi) quy định: “Công dân cư trú tại thôn, tổ dân phố có sáng kiến đề xuất về nội dung quy định tại khoản 1 Điều này và được ít nhất là 10% tổng số hộ gia đình tại thôn, tổ dân phố đồng thuận thì gửi đề xuất đến Trưởng thôn, Tổ trưởng tổ dân phố để đưa ra cộng đồng dân cư bàn và quyết định nếu không trái với quy định của pháp luật, phù hợp với thuần phong, mỹ tục và đạo đức xã hội.
Trường hợp sáng kiến của công dân chưa có đủ 10% tổng số hộ gia đình ở thôn, tổ dân phố đồng thuận nhưng xét thấy có thể mang lại lợi ích cho cộng đồng dân cư và được Ban công tác Mặt trận ở thôn, tổ dân phố tán thành thì Trưởng thôn, Tổ trưởng tổ dân phố đưa ra để cộng đồng dân cư bàn và quyết định.
Việc thu thập ý kiến đồng thuận của các hộ gia đình có thể thực hiện trực tiếp tại cuộc họp của cộng đồng dân cư, bằng văn bản thể hiện ý kiến đồng ý của đại diện hộ gia đình hoặc hình thức thể hiện ý kiến khác phù hợp với điều kiện thực tế tại cộng đồng dân cư. Công dân có sáng kiến chịu trách nhiệm trước pháp luật về tính chính xác của số lượng và danh sách hộ gia đình đồng thuận. Ý kiến đồng thuận với sáng kiến của công dân có giá trị trong thời hạn 03 tháng kể từ ngày thể hiện ý kiến.”
Đại biểu Hoàng Quốc Khánh - Phó Trưởng đoàn chuyên trách Đoàn Đại biểu Quốc hội tỉnh Lai Châu cơ bản thống nhất với quy định của dự thảo Luật và ý kiến giải trình, tiếp thu của cơ quan soạn thảo về việc tiếp tục giữ quy định này trong luật. Tuy nhiên, đại biểu đề nghị Cơ quan chủ trì soạn thảo tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện một số nội dung.
Về tỷ lệ 10% số hộ gia đình đồng thuận, Đại biểu Hoàng Quốc Khánh nhận định đây là quy định được kế thừa từ Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở năm 2022, nhằm bảo đảm sáng kiến có sự đồng thuận bước đầu trước khi đưa ra cộng đồng dân cư bàn và quyết định. Tuy nhiên, đề nghị đánh giá thêm tính phù hợp của tỷ lệ này đối với các địa bàn có quy mô dân cư khác nhau.
“Một thôn, bản miền núi có 100 hộ thì chỉ cần 10 hộ đồng thuận thì việc lấy ý kiến đơn giản, nhưng một Tổ dân phố có tới 2.000 hộ thì phải vận động tới 200 hộ đồng thuận là điều rất khó khăn, kể cả sử dụng hình thức tin nhắn. Trong khi đây mới chỉ là điều kiện để sáng kiến được đưa ra bàn bạc, chứ chưa phải là quyết định của cộng đồng dân cư. Nếu đặt điều kiện quá cao ngay từ bước đề xuất thì những sáng kiến thiết thực, có lợi cho cộng đồng có thể không có cơ hội được xem xét,” đại biểu Khánh phân tích từ điều kiện thực tế.
Đại biểu Hoàng Quốc Khánh đề nghị nghiên cứu quy định ngưỡng đồng thuận phù hợp với quy mô dân cư, có thể kết hợp tỷ lệ phần trăm với mức trần số hộ đồng thuận, vừa bảo đảm tính đại diện, vừa tạo thuận lợi cho người dân thực hiện quyền đề xuất sáng kiến.
Về trách nhiệm xem xét, xử lý sáng kiến của công dân, Dự thảo đã quy định trường hợp sáng kiến chưa đủ 10% nhưng có thể mang lại lợi ích cho cộng đồng và được Ban công tác Mặt trận tán thành thì Trưởng thôn, Tổ trưởng tổ dân phố đưa ra để cộng đồng dân cư bàn và quyết định. Đại biểu Hoàng Quốc Khánh thống nhất với cơ chế linh hoạt này. Tuy nhiên, đề nghị quy định rõ thời hạn xem xét, trách nhiệm phối hợp và thông báo kết quả cho người đề xuất; trường hợp không đủ điều kiện đưa ra bàn thì phải trả lời, nêu rõ lý do.
Đại biểu Chamaléa Thị Thủy - Đoàn Đại biểu Quốc hội tỉnh Khánh Hòa đề nghị cần tháo gỡ nút thắt về quy định tỷ lệ cứng "10% hộ gia đình đồng thuận" để đề xuất sáng kiến cộng đồng (điểm c khoản 2 Điều 13).
Từ thực tiễn ở cơ sở, theo nữ đại biểu, quy định tỷ lệ cứng 10% bằng văn bản là quá cứng nhắc và khó thi hành. Trường hợp ở các thôn, buôn miền núi, địa hình chia cắt, các hộ gia đình sống thưa thớt cách xa nhau hàng km, việc đi lại xin chữ ký của 10% số hộ gia đình là vô cùng vất vả. Ngược lại, tại các tổ dân phố đô thị hoặc các khu chung cư cao tầng quy mô hàng nghìn hộ, việc tập hợp được chữ ký của 10% tổng số hộ (hàng trăm hộ) cho một sáng kiến dân sinh nhỏ (ví dụ như sửa chữa đường nội khu, lắp đèn chiếu sáng…) gần như bất khả thi.
Vì vậy, đại biểu Chamaléa Thị Thủy kiến nghị, không nên quy định một tỷ lệ phần trăm cố định trong Luật, hoặc chỉnh lý theo hướng: Sáng kiến của công dân chỉ cần có sự đồng thuận của một số đại diện hộ gia đình hoặc được Ban công tác Mặt trận ở thôn, tổ dân phố đánh giá là mang lại lợi ích chung cho cộng đồng thì Trưởng thôn/Tổ trưởng tổ dân phố có trách nhiệm đưa ra cộng đồng dân cư bàn và quyết định. Mọi quy định thủ tục cần tạo điều kiện thuận lợi nhất để khơi dậy sức sáng tạo và tinh thần tự quản trong Nhân dân.
Qua thực tế tiếp xúc với bà con ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, đại biểu Cil Bri - Đoàn Đại biểu Quốc hội tỉnh Lâm Đồng cho biết đối với bà con, dân chủ đôi khi bắt đầu từ những việc rất gần gũi như được biết một công trình sẽ làm ở đâu, được bàn về những khoản đóng góp, được nói lên nguyện vọng liên quan đến đất đai, sinh kế và đời sống của gia đình mình.
Đại biểu Cil Bri khẳng định, quyền được góp ý phải đi liền với quyền được biết kết quả giải quyết. "Dự thảo đã bổ sung quyền được phản hồi và trách nhiệm tiếp thu, giải trình. Tuy nhiên, nếu chỉ quy định chung mà thiếu thời hạn, đầu mối và trách nhiệm khi chậm trả lời thì người dân vẫn có thể rơi vào tình trạng mòn mỏi đợi kết quả," đại biểu nêu vấn đề.
Đại biểu Cil Bri đề nghị tại Điều 5 và Điều 7 xác định rõ trách nhiệm thông báo việc tiếp nhận, chuyển đúng cơ quan có thẩm quyền, thời hạn trả lời, tiến độ xử lý. Với Điều 19, cần thiết kế để không thể lấy tỷ lệ đồng thuận làm lý do bỏ qua tiếng nói chính đáng của một nhóm người dân. Bên cạnh đó, đại biểu nhấn mạnh, phải bảo đảm người dân được tham gia ngay từ khi hình thành quyết định có ảnh hưởng đến đời sống.
Chuyển đổi số đi cùng với khả năng tiếp cận bình đẳng
Phát biểu tiếp thu, giải trình ý kiến đại biểu Quốc hội, Bộ trưởng Bộ Nội vụ Nguyễn Tiến Hải cho biết để bảo đảm dân chủ thực chất gắn với kỷ luật, kỷ cương, trách nhiệm giải trình, dự thảo Luật bổ sung một số quy định để xác định rõ quyền đi đôi với nghĩa vụ và trách nhiệm của công dân trong thực hiện dân chủ ở cơ sở. Quy định trách nhiệm của cơ quan, đơn vị, tổ chức, cá nhân trong việc cung cấp thông tin, tiếp nhận, xử lý ý kiến, kiến nghị của nhân dân, bảo đảm khả năng theo dõi suốt quá trình và kết quả giải quyết.
Dự thảo Luật xác định một trong những biện pháp đánh giá hiệu quả thực hiện dân chủ ở cơ sở là giao cho Chính phủ ban hành bộ tiêu chí đánh giá việc thực hiện dân chủ ở cơ sở của các cơ quan hành chính nhà nước và chính quyền các cấp. Cơ quan chủ trì soạn thảo nhận thấy, việc xây dựng bộ tiêu chí này cần phải nghiên cứu kỹ lưỡng, có sự gắn kết, lồng ghép với các bộ tiêu chí, chỉ số đánh giá kết quả thực hiện nhiệm vụ của người đứng đầu cơ quan, tổ chức đang thực hiện, bảo đảm không chồng chéo, không tạo gánh nặng trong công tác đánh giá.
Tiếp thu ý kiến của đại biểu, dự thảo Luật dự kiến bổ sung một số quy định mang tính nguyên tắc, định hướng cho việc xây dựng bộ tiêu chí, còn nội dung tiêu chí cụ thể sẽ do Chính phủ quy định và chỉ đạo triển khai thực hiện. Dự thảo Luật cũng dự kiến sẽ mở rộng trách nhiệm xây dựng bộ tiêu chí đánh giá việc thực hiện dân chủ ở cơ sở ở một số cơ quan nhà nước khác như các cơ quan của Quốc hội, Tòa án nhân dân tối cao, Viện kiểm sát, Kiểm toán Nhà nước, Văn phòng Chủ tịch nước và Hội đồng nhân dân các cấp.
Bộ trưởng Bộ Nội vụ Nguyễn Tiến Hải nêu rõ, tại phiên thảo luận tại hội trường, các đại biểu Quốc hội đã quan tâm, phát biểu ý kiến về các nội dung, quy định cụ thể, trong đó có việc quy định tỷ lệ 10% dân cư đồng thuận với các đề xuất, sáng kiến. Cơ quan soạn thảo sẽ tiếp tục rà soát, tiếp thu đầy đủ ý kiến đại biểu; chỉnh lý, hoàn thiện dự thảo Luật trình Quốc hội xem xét, thông qua.
Đại diện cơ quan soạn thảo cũng nhấn mạnh, việc thực hiện dân chủ ở cơ sở sẽ không chỉ là một quy trình hành chính, mà thực sự trở thành cơ chế để chính quyền gần dân hơn, nghe dân tốt hơn, giải quyết công việc minh bạch hơn và để người dân thực sự tham gia vào những vấn đề liên quan trực tiếp đến quyền và lợi ích của mình./.