Nằm bên bờ sông Thu Bồn thanh bình, làng gốm Thanh Hà với lịch sử hơn 500 năm hình thành và phát triển vẫn giữ nguyên hồn cốt của một làng nghề cổ. Không ồn ào hay phô trương, sức sống của làng gốm Thanh Hà vẫn luôn bền bỉ và mộc mạc như chính đất và người nơi đây.
Trải qua những giai đoạn thăng trầm theo thời gian và lịch sử, làng gốm Thanh Hà (phường Hội An Tây, thành phố Đà Nẵng) dường như có lúc bị lãng quên nhưng với tâm huyết của những bậc cao niên, gốm Thanh Hà lại dần dần được phục hồi trong sự phát triển kinh tế và văn hóa du lịch của phố cổ Hội An.
Hình mẫu về du lịch làng nghề
Với lịch sử lâu đời cùng việc bảo lưu gần như nguyên vẹn các di tích, cảnh quan làng nghề truyền thống… làng gốm Thanh Hà ngày nay đã trở thành điểm du lịch độc đáo, được đánh giá là hình mẫu về du lịch làng nghề và du lịch cộng đồng tại Việt Nam.
Điều làm nên sức hấp dẫn của làng gốm Thanh Hà trước hết nằm ở sự chân thực. Đến đây, du khách không chỉ tận mắt ngắm sản phẩm hoàn thiện, mà còn được quan sát trọn vẹn từng công đoạn làm gốm.
Từ những khối đất sét thô, qua nhịp quay đều của bàn xoay và đôi tay khéo léo của người thợ Thanh Hà, đất được nhào nặn hoàn toàn thủ công, giữ được sự tinh tế và cái hồn rất riêng mà không cần dùng đến khuôn đúc.
Từ những khối đất sét thô, qua nhịp quay đều của bàn xoay và đôi tay khéo léo của người thợ Thanh Hà, đất được nhào nặn hoàn toàn thủ công, giữ được sự tinh tế và cái hồn rất riêng mà không cần dùng đến khuôn đúc.
Không chỉ được ngắm, du khách có thể tự tay mình chuốt đất, xoay bàn gốm và thử tạo hình một sản phẩm nhỏ để cảm nhận sự công phu của nghề truyền thống hơn 500 năm tuổi. Trải nghiệm tưởng như đơn giản ấy lại giúp người tham quan hiểu hơn về sự kiên nhẫn, khéo léo và công phu của nghề thủ công truyền thống.
Với nhiều người, đó cũng là khoảnh khắc đáng nhớ nhất trong hành trình khám phá Hội An - khi được chạm tay vào đất, nghe tiếng bàn xoay và cảm nhận một nghề cổ vẫn đang hiện diện trong đời sống hôm nay.
Chính trải nghiệm thực tế này đã tạo nên sức hút đặc biệt cho làng nghề, giúp du khách hiểu hơn về giá trị của lao động sáng tạo và sự kiên trì của những người nghệ nhân.
"Tuyệt vời! Người dân nơi đây rất khéo tay và đây là một nơi tuyệt đẹp,” chị Gila Haluba - du khách Israel chia sẻ khi đến tham quan làng gốm Thanh Hà. “Chúng tôi không thể thấy điều này ở bất kỳ nơi nào khác trên thế giới. Nghệ thuật này, mọi thứ được vẽ, công việc làm bằng tay, thật đáng kinh ngạc. Ở khắp nơi trên thế giới, máy móc có thể làm ra những sản phẩm như vậy nhưng nó không giống như làm thủ công nơi đây."
Cùng với việc bảo tồn các giá trị truyền thống, Thanh Hà từng bước thích ứng với đời sống hiện đại. Các cơ sở sản xuất chủ động nghiên cứu, thay đổi mẫu mã, đa dạng hóa sản phẩm để đáp ứng thị hiếu của khách hàng, song vẫn giữ được nét mộc mạc vốn có.
Tại Cơ sở sản xuất gốm Khang Thư, chị Nguyễn Thị Hà Phương cho biết mỗi năm cơ sở đón nhiều lượt du khách đến tham quan, trải nghiệm. Với chị, du lịch không đơn thuần giúp bán sản phẩm mà còn là cách để câu chuyện về nghề gốm được kể trực tiếp với du khách.
Từ một sản phẩm thủ công, câu chuyện về làng nghề vì thế được tiếp tục kể theo một cách mới thông qua những món quà nhỏ, những trải nghiệm trực tiếp và ký ức mà du khách mang theo sau chuyến đi.
Từ nhu cầu của thị trường và trải nghiệm của khách tham quan, cơ sở chú trọng sáng tạo những sản phẩm mang dấu ấn riêng, hạn chế sự trùng lặp với sản phẩm của các vùng gốm khác. Những con tò he được chế tác hoàn toàn thủ công là một trong những sản phẩm tiêu biểu.
“Gốm Thanh Hà đặc trưng nhất là những sản phẩm làm chay, nén bằng tay thủ công hoàn toàn, chứ không qua khuôn đúc như ở các làng gốm khác,” chị Nguyễn Thị Hà Phương chia sẻ. “Những sản phẩm mang hình tượng 12 con giáp không chỉ đáp ứng nhu cầu mua quà lưu niệm mà còn góp phần đưa những hình ảnh gần gũi của văn hóa Việt đến với du khách.”
Từ một sản phẩm thủ công, câu chuyện về làng nghề vì thế được tiếp tục kể theo một cách mới thông qua những món quà nhỏ, những trải nghiệm trực tiếp và ký ức mà du khách mang theo sau chuyến đi.
Đó cũng là hướng phát triển được nhiều làng nghề truyền thống lựa chọn: không biến nghề thành một “hiện vật trưng bày,” mà để nghề tiếp tục sống bằng chính hoạt động sản xuất và nhu cầu của đời sống. Với Thanh Hà, lợi thế đặc biệt nằm ở việc làng nghề vẫn còn cộng đồng cư dân sinh sống, sản xuất và trao truyền nghề qua các thế hệ.
Để phát huy hơn nữa những lợi thế, Chủ tịch Ủy ban Nhân dân phường Hội An Tây Bùi Văn Dũng cho biết địa phương đang tập trung phát huy những kết quả đạt được, đồng thời chú trọng cải tạo cảnh quan, xây dựng các tuyến giao thông kết nối các điểm trong khu vực, từng bước mở rộng không gian làng gốm và hỗ trợ phát triển đội ngũ nghệ nhân trẻ.
"Giữ lửa" làng nghề
Giữa nhịp sống đương đại với nhiều biến đổi, làng gốm Thanh Hà vẫn kiêu hãnh là một ngôi làng di sản sống. Ở đó, các giá trị văn hóa không ngừng vận động cùng sinh kế thường nhật của hàng trăm hộ dân. Việc giữ gìn nghề thủ công truyền thống và thổi vào đó câu chuyện của nếp sống thường nhật đã và đang tạo ra một sức hút đặc biệt đối với những ai trân quý văn hóa truyền thống.
Đã thành thông lệ, cứ vào dịp mùng 9 và mùng 10 tháng Bảy Âm lịch hàng năm, những người thợ và người dân sinh sống tại vùng đất Nam Diêu lại tề tựu về không gian đình làng linh thiêng để cùng nhau cử hành Lễ hội Giỗ Tổ nghề gốm Thanh Hà.
Đây không chỉ là nghi thức tâm linh trang trọng nhằm tri ân các bậc tiền nhân đã có công khai phá và truyền dạy nghề gốm hơn năm trăm năm qua, mà còn là dịp để cộng đồng làng nghề thắt chặt tình đoàn kết, hướng về cội nguồn.
Trong không khí thành kính, những mâm cúng dâng lên tổ nghề mang theo ước vọng bình dị của người thợ thủ công về một năm mưa thuận gió hòa, quốc thái dân an và ngọn lửa lò gốm mãi rực đỏ.
“Người dân làng gốm Thanh Hà rất kính trọng và biết ơn Tổ nghề, người được cộng đồng ghi nhận có công truyền lại nghề làm gốm,” ông Đinh Ngọc Dũng, người dân làng gốm Thanh Hà nói. Theo ông, người dân tổ chức lễ cúng làng gốm và rước Tổ nghề là để thể hiện sự tri ân người có công truyền nghề, vừa là dịp để cộng đồng cầu mong mưa thuận, gió hòa, cuộc sống bình yên, nghề làm gốm thuận lợi, sản phẩm được tiêu thụ, qua đó người dân có thể tiếp tục gắn bó với nghề.
Trong không khí thành kính, những mâm cúng dâng lên tổ nghề mang theo ước vọng bình dị của người thợ thủ công về một năm mưa thuận gió hòa, quốc thái dân an và ngọn lửa lò gốm mãi rực đỏ.
Ông Đinh Ngọc Dũng cũng cho rằng làng nghề không dừng lại ở ký ức của những nghệ nhân lớn tuổi mà tiếp tục được trao truyền cho thế hệ kế cận, những người trẻ cần được học nghề, tiếp cận kỹ thuật truyền thống, đồng thời có cơ hội sáng tạo để tìm ra hướng mới hiện nay.
Nửa thiên niên kỷ đi qua, ngọn lửa của sự đam mê và lòng kính trọng với nghề vẫn luôn rực sáng. Giỗ Tổ nghề gốm Thanh Hà không chỉ là điểm tựa tinh thần vững chắc, mà còn là bệ phóng để từ nền tảng văn hóa gốc rễ ấy, những con người xứ Quảng tiếp nối hành trình đưa tinh hoa gốm mộc vươn xa.
Ông Bùi Văn Dũng, Chủ tịch Ủy ban Nhân dân phường Hội An Tây, thành phố Đà Nẵng, khẳng định: "Làng gốm Thanh Hà không đơn thuần chỉ một làng gốm mà là làng gốm sống, bản thân những người nghệ nhân, những hộ gia đình người ta đang sống với nghề và sống được bằng với nghề này. Đây là một điều rất là đáng quý và những nghệ nhân trẻ trên cái cơ sở kế thừa và phát triển cái thành quả của những lớp nghệ nhân đi trước đã có những đổi mới và sáng tạo trong cách thức làm. Tuy nhiên là dù có sáng tạo đi nữa thì vẫn giữ được cái chất về cái làng nghề thủ công truyền thống."
Giữ nghề gốm Thanh Hà vì thế không chỉ là câu chuyện của riêng những người thợ, mà còn cần sự đồng hành của cộng đồng và du khách. Mỗi lượt khách ghé thăm là thêm một nhịp cầu kết nối giữa quá khứ và hiện tại, để nghề gốm truyền thống không chỉ được bảo tồn, mà còn tiếp tục hiện diện sống động trong đời sống hiện đại.
Để tăng sức hấp dẫn cho điểm đến, Thanh Hà cũng có bước chuyển mình với sự xuất hiện của Công viên đất nung. Không chỉ tạo thêm một điểm tham quan, công trình còn góp phần lưu giữ, giới thiệu những giá trị lịch sử, văn hóa của làng nghề thông qua hình ảnh, hiện vật và tư liệu. Sự kết hợp giữa không gian làng nghề truyền thống với những hình thức trưng bày, trải nghiệm hiện đại mở rộng cách tiếp cận văn hóa, đặc biệt với giới trẻ và du khách quốc tế.
Ở đó, quá khứ không nằm yên trong những hiện vật, mà trở thành một phần của trải nghiệm. Du khách có thể tìm hiểu lịch sử, xem người thợ làm gốm, tự tay tạo sản phẩm và mang theo một món quà nhỏ như một cách lưu giữ ký ức về vùng đất. Đó cũng là con đường để nghề truyền thống bước ra khỏi phạm vi của một sản phẩm thủ công và trở thành một giá trị văn hóa, một nguồn lực cho phát triển du lịch cộng đồng.
Hơn 500 năm đã đi qua, nhưng ngọn lửa ở làng gốm Thanh Hà vẫn rực cháy. Ngọn lửa ấy được giữ bằng đôi tay người thợ, bằng sự tiếp nối của các thế hệ, bằng lòng tri ân với tổ nghề và bằng tình yêu của cộng đồng đối với quê hương./.
