Xử lý rác thải sinh hoạt từ lâu đã trở thành nỗi nhức nhối tại nhiều địa phương, đặc biệt là các đô thị lớn. Do đó, để giải quyết lượng chất thải rắn sinh hoạt phát sinh ngày càng lớn, trong khi đầu ra chủ yếu vẫn xử lý bằng phương pháp chôn lấp, giải pháp cấp thiết là cần phải phân loại rác ngay tại nguồn, gắn với hệ thống thu gom, vận chuyển và công nghệ xử lý hiệu quả.
Đây cũng là yêu cầu đặt ra đối với dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo vệ môi trường, nhằm chuyển đổi tư duy xử lý rác thải sang quản lý tài nguyên trong chất thải, thúc đẩy tái sử dụng và tái chế xanh.
Rác thải gia tăng, áp lực xử lý ngày càng lớn
Tại khu đô thị mới Kim Văn - Kim Lũ (phường Định Công, thành phố Hà Nội), những đống rác thải lớn thường xuyên xuất hiện trước khu vực đối diện cổng Trường liên cấp Tiểu học, Trung học cơ sở và Trung học phổ thông Ngôi Sao và cổng phụ Trường mầm non Hoa Sữa. Theo ghi nhận của phóng viên, tình trạng này đã kéo dài nhiều năm, rác thải sinh hoạt lẫn với bàn ghế, đồ gia dụng cũ hỏng, hộp xốp, bồn cầu, chăn, nệm, chiếu và một số loại chất thải nguy hại, nhiều thời điểm tràn lan ra lòng đường.
Không chỉ gây mất mỹ quan đô thị, những đống rác tồn đọng trên còn phát sinh mùi hôi, ảnh hưởng đến sinh hoạt và việc đi lại của người dân.
Bà Nguyễn Thị Hương, người dân ở khu vực Kim Văn - Kim Lũ, cho biết mỗi lần đi làm qua đoạn đường này, bà phải chịu mùi rất hôi thối, việc đi lại cũng gặp nhiều khó khăn. Đáng nói, dù người dân nhiều lần phản ánh và rác được thu dọn, nhưng sau một thời gian lại tái diễn cảnh rác "bò ra" lấn đường.
Thực trạng trên phần nào phản ánh một vấn đề lớn hơn trong quản lý chất thải rắn sinh hoạt khi khối lượng rác phát sinh ngày càng tăng, trong khi việc phân loại, thu gom và xử lý ở nhiều nơi chưa theo kịp yêu cầu.
Nhìn rộng ra cả nước, ông Đỗ Tiến Đoàn, Phó trưởng phòng Quản lý chất thải, Cục Môi trường (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), cho biết năm 2025, tổng chất thải rắn sinh hoạt phát sinh trên cả nước khoảng 72.341 tấn/ngày, trong đó khu vực đô thị chiếm khoảng 54%, nông thôn khoảng 46%.
Mặc dù tỷ lệ thu gom, xử lý chất thải rắn sinh hoạt đã có những bước tiến đáng kể trong 10 năm qua, song phương thức tổ chức vẫn còn nhiều bất cập.
Mặc dù tỷ lệ thu gom, xử lý chất thải rắn sinh hoạt đã có những bước tiến đáng kể trong 10 năm qua, song phương thức tổ chức vẫn còn nhiều bất cập. Tại khu vực nông thôn, việc thu gom ở nhiều nơi chủ yếu do các tổ tự quản hoặc hội phụ nữ thực hiện định kỳ, trong khi hạ tầng điểm tập kết chưa đáp ứng yêu cầu, khiến rác có nguy cơ ứ đọng, trở thành nguồn gây ô nhiễm.
Không những vậy, phương tiện thu gom, vận chuyển tại nhiều địa phương cũng còn manh mún, thiếu đồng bộ; một số nơi vẫn sử dụng xe ba gác, xe kéo tay. Phương tiện phục vụ thu gom rác đã phân loại chưa đáp ứng yêu cầu, hạ tầng tại các điểm tập kết, trạm trung chuyển chưa đạt chuẩn…
Nâng cấp hạ tầng xử lý chất thải rắn sinh hoạt
Trong khi đó, số liệu thống kê đến cuối năm 2025 cho thấy gần 60% chất thải rắn sinh hoạt vẫn xử lý chôn lấp, tỷ lệ đốt rác phát điện khoảng 15%. Điều này cho thấy, bên cạnh việc nâng cao tỷ lệ thu gom, yêu cầu chuyển đổi phương thức xử lý, giảm chôn lấp, tăng tái chế đang trở nên cấp thiết.
Theo thống kê, hiện có khoảng 37-38 dự án đang trong quá trình đầu tư, phê duyệt đánh giá tác động môi trường (ĐTM) và xây dựng. Nếu các dự án này đi vào hoạt động, dự kiến sẽ xử lý được khoảng 50% lượng chất thải rắn sinh hoạt phát sinh bằng phương pháp đốt rác phát điện. Dù còn những vấn đề cần kiểm soát, nhất là xử lý tro xỉ, tro bay, nhưng so với phương pháp chôn lấp, đặc biệt là chôn lấp không hợp vệ sinh, đốt rác phát điện vẫn được xem là bước tiến đáng kể trong đổi mới công nghệ xử lý chất thải.
Tuy nhiên, nghịch lý đang đặt ra là nhiều nơi đã quy định phân loại rác tại nguồn, song lại lúng túng trong khâu thu gom, vận chuyển, xử lý sau phân loại. Bởi vậy, phân loại không thể chỉ dừng ở việc yêu cầu người dân bỏ rác vào các nhóm khác nhau, mà phải được tổ chức thành chuỗi thống nhất.
Thực tiễn tại thành phố Hà Nội cho thấy, khối lượng chất thải rắn sinh hoạt phát sinh, được thu gom, vận chuyển và xử lý tại các khu xử lý tập trung trung bình gần 7.800 tấn/ngày. Tỷ lệ thu gom tại đô thị đạt 100%, nông thôn khoảng 95-98%, song việc phân loại tại nguồn vẫn gặp khó khăn do hạ tầng thu gom, vận chuyển, công nghệ xử lý chưa đồng bộ.
Tại Hà Nội, tỷ lệ thu gom tại đô thị đạt 100%, song việc phân loại tại nguồn vẫn gặp khó khăn do hạ tầng thu gom, vận chuyển, công nghệ xử lý chưa đồng bộ.
Ông Nguyễn Minh Tấn - Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội cho biết thành phố đã đầu tư hệ thống thu gom, xử lý chất thải bằng ngân sách và nguồn xã hội hóa. Hoạt động thu gom, vận chuyển rác sinh hoạt được giám sát bằng camera, GPS. Thành phố cũng đã số hóa 1.709 điểm tập kết, điểm cẩu rác để phục vụ công tác theo dõi, quản lý.
Trong năm 2026, Hà Nội tiếp tục chỉ đạo các xã, phường rà soát, bố trí quỹ đất, đầu tư hệ thống trạm trung chuyển, điểm chuyển tải, điểm đặt compactor và điểm tập kết, từng bước hiện đại hóa hạ tầng, đáp ứng yêu cầu phân loại rác. Dù vậy, thành phố vẫn còn thiếu năng lực xử lý chất thải xây dựng, bùn thải và phân bùn bể phốt; các quy định pháp lý, môi trường đối với điểm tiếp nhận, tập kết, tái chế tạm thời chưa rõ.
Một áp lực khác là lượng rác đã chôn lấp tại khu xử lý Nam Sơn khoảng 30 triệu tấn, tại Xuân Sơn khoảng 3,69 triệu tấn. Phó Chủ tịch Ủy ban Nhân dân thành phố Hà Nội Bùi Duy Cường cho biết thành phố rất trăn trở với việc xử lý rác cũ. Khi công nghệ đốt phát triển và năng lực xử lý rác mới được bổ sung, Hà Nội mong muốn sớm xử lý lượng rác đã chôn lấp, đồng thời đề nghị Bộ Nông nghiệp và Môi trường cùng các cơ quan chuyên môn hỗ trợ về chủ trương, quy trình triển khai, quy chuẩn, tiêu chuẩn, đơn giá và định mức.
Về phía Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Phó Cục trưởng Cục Môi trường Lê Hoài Nam khẳng định Cục ủng hộ chủ trương xử lý rác đã chôn lấp và sẽ tích cực phối hợp trong quá trình triển khai. Giải pháp này vừa góp phần phục hồi tài nguyên, vừa cải thiện điều kiện sống cho người dân khu vực lân cận.
Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Lê Trọng Yên cũng nhấn mạnh cần sớm có giải pháp xử lý lượng rác chôn lấp, đồng thời đánh giá công nghệ đốt rác phát điện của Hà Nội có tính khả thi và cần tiếp tục nghiên cứu.
Hoàn thiện luật để khơi thông cả chuỗi xử lý
Những bất cập trên cho thấy phân loại chất thải rắn sinh hoạt tại nguồn chỉ có thể hiệu quả khi trách nhiệm của người dân, đơn vị thu gom, vận chuyển, xử lý và chính quyền địa phương được xác định rõ ràng, gắn với hạ tầng và cơ chế thực hiện đồng bộ. Đây cũng là một trong những nội dung được nhiều đại biểu Quốc hội quan tâm khi góp ý về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo vệ môi trường.
Đơn cử, tại phiên thảo luận Tổ vào ngày 24/10/2026, một số ý kiến đại biểu Quốc hội đề nghị luật quy định chuẩn phân loại chất thải rắn sinh hoạt tối thiểu thống nhất trên toàn quốc về nhóm chất thải, tiêu chí kỹ thuật, màu sắc, nhãn và quy cách bao bì, thùng chứa; đồng thời cho phép địa phương quy định chi tiết phù hợp điều kiện thực tế, tránh tình trạng mỗi địa phương một cách phân loại, gây khó khăn cho doanh nghiệp thu gom, tái chế và phát triển thị trường nguyên liệu thứ cấp.
Tiếp thu ý kiến, Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho biết đã rà soát, hoàn thiện dự thảo luật theo hướng thống nhất phân loại thành 3 loại, trong đó ủy ban nhân dân cấp tỉnh phải bảo đảm phân loại tối thiểu thành hai nhóm chất thải, có nhóm chất thải có khả năng tái chế, tái sử dụng. Lộ trình thực hiện được quy định phù hợp với điều kiện từng địa phương; tiêu chí kỹ thuật, màu sắc, nhãn, quy cách bao bì, thùng chứa do ủy ban nhân dân cấp tỉnh ban hành.
Đáng chú ý, dự thảo luật cũng làm rõ định hướng ưu tiên tái sử dụng, tái chế, đồng xử lý, xử lý chất thải rắn sinh hoạt có thu hồi năng lượng; xử lý chất thải thực phẩm thành thức ăn chăn nuôi, phân bón hữu cơ và thu hồi năng lượng sinh khối. Chất thải sinh hoạt khác được khuyến khích tiếp tục phân loại để thu hồi vật liệu có khả năng tái chế, làm nguyên liệu cho sản xuất.
Một vấn đề quan trọng khác được đại biểu Quốc hội đặt ra là phải khắc phục tình trạng người dân đã phân loại rác tại nguồn nhưng đơn vị thu gom lại thu gom chung. Tiếp thu ý kiến này, tại dự thảo luật, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã bổ sung nguyên tắc phân loại phải phù hợp với hạ tầng kỹ thuật thu gom, vận chuyển, tái chế và xử lý; đồng thời giao ủy ban nhân dân cấp tỉnh quyết định lộ trình phân loại phù hợp điều kiện thực tế.
Dự thảo cũng làm rõ trách nhiệm của các chủ thể trong toàn bộ vòng đời chất thải, từ hộ gia đình, cá nhân đến đơn vị thu gom, vận chuyển và cơ sở xử lý. Cơ sở thu gom, vận chuyển phải bảo đảm đủ nhân lực, phương tiện và thiết bị chuyên dụng để thu gom, vận chuyển toàn bộ chất thải tại các địa điểm đã xác định. Việc từ chối thu gom phải gắn với trách nhiệm hướng dẫn, công khai phương án và bảo đảm điều kiện theo yêu cầu.
Với chất thải thực phẩm, dự thảo định hướng khuyến khích tái sử dụng, tái chế tại chỗ; trường hợp không xử lý tại chỗ thì chuyển cho đơn vị có chức năng xử lý. Ủy ban nhân dân cấp tỉnh căn cứ điều kiện kinh tế - xã hội để quyết định phương án xử lý tại chỗ hoặc theo cụm, đồng thời có cơ chế hỗ trợ công nghệ và kết nối thị trường.
Có thể thấy, yêu cầu đặt ra hiện nay không đơn thuần là tăng tỷ lệ phân loại rác tại nguồn, mà phải bảo đảm rác sau phân loại được thu gom riêng, vận chuyển đúng quy trình và chuyển đến đúng cơ sở tái chế, xử lý.
Muốn vậy, chính quyền địa phương phải chủ động quy hoạch hạ tầng, bố trí nguồn lực, công bố đồng bộ lộ trình phân loại với phương án thu gom, vận chuyển, xử lý và tính giá dịch vụ; đồng thời tăng cường giám sát, xử lý nghiêm những trường hợp vi phạm.
Mỗi loại rác chỉ thực sự trở thành nguồn tài nguyên khi được phân loại đúng, thu gom riêng và đưa đến đúng quy trình tái chế, xử lý.
Phân loại rác tại nguồn không thể trở thành một phong trào hình thức, càng không thể đặt toàn bộ trách nhiệm lên vai người dân khi hạ tầng và dịch vụ thu gom, xử lý chưa đáp ứng. Mỗi loại rác chỉ thực sự trở thành nguồn tài nguyên khi được phân loại đúng, thu gom riêng và đưa đến đúng quy trình tái chế, xử lý.
Vì vậy, hoàn thiện Luật Bảo vệ môi trường lần này cần tạo được cơ chế đồng bộ, phân định rõ trách nhiệm và khơi thông nguồn lực cho toàn bộ chuỗi quản lý chất thải. Đây chính là điều kiện để từng bước giảm chôn lấp, hạn chế ô nhiễm, biến rác thải thành tài nguyên và xây dựng nền kinh tế tuần hoàn từ những hành động thiết thực ngay trong mỗi gia đình./.
Hà Nội: Phường Cửa Nam thí điểm thu gom rác bằng xe điện ba bánh
Việc phân loại, thu gom rác bằng túi rác tiêu chuẩn kết hợp xe điện ba bánh nhằm từng bước chuẩn hóa hoạt động thu gom rác thải sinh hoạt, nâng cao ý thức phân loại rác tại nguồn của người dân.
