Xã Thanh Trù, thành phố Vĩnh Yên (Vĩnh Phúc) có nghề sản xuất gạch ngói thủ côngcách đây hàng chục năm.
Trước đây, bà con sản xuất chủ yếu mang tính thời vụ,tập trung ở những thời điểm nông nhàn và chỉ coi việc sản xuất gạch là nghề phụđể có nguồn thu nhập thêm cho gia đình.
Khoảng 4 đến 5 năm trở lại đây, sản phẩm gạch ngói có giá cao, tiêu thụ dễdàng và bà con coi nghề làm gạch ngói hơn cả công việc đồng áng vì nghề này đemlại nguồn thu chính cho nhiều hộ gia đình.
Từ đây, phong trào xây dựng lò gạch thủ công phát triển rầm rộ, mọi sự vậnđộng, tuyên truyền của chính quyền sở tại và các ngành chức năng đều khôngthuyết phục được người dân hạn chế làm nghề này.
Cán bộ và nhân dân nơi đây cho biết Thanh Trù là xã ngoại thành của thànhphố Vĩnh Yên, diện tích tự nhiên chỉ có trên 701ha nhưng có tới gần 300 lò gạch,lò ngói thủ công nằm đan xen với làng xóm, khu dân cư tập trung và hoạt độngquanh năm.
Hàng trăm xe tải chạy suốt ngày chở gạch, đất, xe đến lấy sản phẩm ra lòđã liên tục cày xới đường giao thông khiến cho địa bàn thôn xóm luôn bị bụi,khói bủa vây mù mịt... khiến nhiều người chứng kiến phải khiếp sợ vì tình trạngô nhiễm môi trường nghiêm trọng.
Thêm vào đó, đất canh tác của người dân Thanh Trù những năm gần đây, mỗinăm càng thu hẹp do Vĩnh Phúc thu hồi để triển khai các dự án nhà ở, nơi vuichơi giải trí. Khoảng gần 10 năm về trước, diện tích đất nông nghiệp ở Thanh Trùcó 432,8ha.
Từ khi có các dự án lớn như sân golf Đầm Vạc thì đất nông nghiệp của ThanhTrù thu hồi 81,05 ha đất nông nghiệp, chủ yếu canh tác 2 vụ lúa/năm; dự án Khuđô thị mới Nam Vĩnh Yên giai đoạn I thu hồi 88,41 ha...
Đến nay, đất nông nghiệp ở xã chỉ còn 50 đến 60% so với trước, nhưng toànlà vùng khó canh tác vị ở vị trí trũng, thường xuyên ngập nước, canh tác lúa chỉđược 1 vụ/năm. Nguyên nhân do trước đây người dân đào bới để lấy đất đem bán chocác lò gạch, hệ quả là địa hình đất nông nghiệp bị lồi lõm; hệ thống kênh mươngnội đồng xuống cấp và phá vỡ sự liên thông, do đó khả năng tưới và tiêu nước chocây trồng đều kém.
Ngoài diện tích đất nông nghiệp ở Thanh Trù đã được thu hồi nêu trên, mớiđây Vĩnh Phúc vẫn quy hoạch, điều chỉnh, tiếp tục cho phép một số nhà đầu tưkhác vào để lấy đất xây dựng công trình. Như vậy, đất đai canh tác ở Thanh Trùtiếp tục bị thu hẹp, việc này đồng nghĩa với người dân mất đất sản xuất và buộcphải chuyển đổi nghề khác.
Khi đô thị Vĩnh Yên các ngành nghề, dịch vụ chưa phát triển, khu côngnghiệp chủ yếu quan tâm đến tuyển chọn lao động trong độ tuổi thanh niên, quađào tạo nghề thì một bộ phận lao động lớn tuổi, chưa qua đào tạo ở Thanh Trù rấtkhó tìm kiếm được việc làm có thu nhập ổn định, lâu dài. Không có sự lựa chọnnào khác, người lao động Thanh Trù bám vào nghề làm gạch ngói thủ công tại thônxóm, gia đình của mình.
Khi được hỏi có biết ô nhiễm môi trường từ sản xuất gạch ngói thủ côngphạm vi rộng sẽ gây hậu quả thế nào không, chị Huyền, một người dân thổ lộ: "Cácnhà khoa học đã cảnh báo nhiều rồi và họ đã đưa ra cảnh báo là hoàn toàn dựatrên kết quả nghiên cứu, rất đáng tin, người dân đã biết hết. Khói lò gạch bủavây cây trồng cũng không cho quả; trâu bò khỏe thế còn gầy trơ xương khi chănthả ở những vùng có gần lò gạch ngói thủ công."
Một người khác cho rằng đất sản xuất nông nghiệp ở địa phương bị tỉnh thuhồi để cho các dự án xây dựng, nên đất canh tác ở địa phương còn lại quá ít, nếuchỉ trông chờ vào cấy lúa, trồng hoa màu thì không đủ ăn. Đã biết là đốt lò gạchđộc hại, gây ô nhiễm môi trường, ảnh hưởng tới sức khỏe nhưng không còn sự lựachọn nào khác.
Sản xuất gạch, ngói của người dân đã gây ô nhiễm môi trường rất nặng nề,mùi khí than nồng nặc quanh năm, nguồn nước ở địa bàn cũng bị ô nhiễm vì khí bụivà thùng vũng do đào bới đất làm gạch dày đặc khắp nơi, lẫn quá nhiều tạp chấtcó hại đã đánh mất khả năng tự làm sạch của môi trường. Người dân mắc các bệnhvề đường hô hấp, bệnh về mắt... khá phổ biến, nhưng họ không dám lên tiếng vì sựô nhiễm, sự phát bệnh là do chính họ gây ra.
Các cấp chính quyền ở Vĩnh Phúc đã tổ chức hàng chục cuộc họp, từ tháng11/2008, xã Thanh Trù đã họp và đưa ra một Nghị quyết chuyên đề là xóa bỏ lògạch, lò ngói thủ công. Theo kế hoạch thì đến hết tháng 12/2009 sẽ phải thựchiện xong, nhưng nay mọi việc vẫn vậy, chưa có một chút chuyển biến.
Nguyên nhân mà chính quyền các cấp đưa ra vẫn là nếu cương quyết dẹp bỏthì bà con không có nghề gì kiếm tiền sinh sống, sẽ mất ổn định xã hội. Mà nếutiếp tục để tồn tại sẽ xảy ra các hậu quả về sức khỏe, bệnh tật khôn lường, thậmchí ảnh hưởng đến đời con cháu của họ.
Xóa bỏ các lò gạch thủ công và chuyển đổi nghề cho các hộ sản xuất gạch,ngói sang các ngành nghề khác đang là những khó khăn, thách thức lớn đối với cáccấp chính quyền địa phương. Bà con cũng coi nghề này là rất độc hại.
Vì vậy, họrất cần có cơ hội để đổi nghề, hoặc chuyển nghề đến nơi khác và áp dụng tiến bộkhoa học tránh sự ô nhiễm./.
Nguyễn Trọng Lịch (TTXVN/Vietnam+)