Giữa nhịp sống hiện đại, nghề làm lọng truyền thống ở Huế vẫn được duy trì bởi những nghệ nhân gắn bó lâu năm với nghề.
Không chỉ tạo ra sản phẩm phục vụ nghi lễ, tín ngưỡng, mỗi chiếc lọng còn lưu giữ những quy ước về màu sắc, hoa văn và kỹ thuật chế tác gắn với văn hóa Cố đô.
Trong bối cảnh nhiều nghề thủ công đứng trước nguy cơ mai một, việc phát huy vai trò nghệ nhân, truyền nghề cho thế hệ trẻ và kết nối sản phẩm với du lịch đang mở ra hướng đi mới cho bảo tồn, phát triển nghề truyền thống gắn với kinh tế nông thôn.
Lưu giữ giá trị văn hóa trong từng chiếc lọng
Vượt xa công dụng che nắng, che mưa, chiếc lọng truyền thống giữ vị trí riêng trong đời sống văn hóa, tín ngưỡng của người dân Huế.
Từ các nghi lễ cung đình xưa đến hoạt động thờ tự tại đình, chùa, nhà thờ họ và lễ cưới hỏi, lọng không chỉ là vật dụng trang trí mà còn góp phần tạo nên sự trang nghiêm, thể hiện những quan niệm văn hóa được lưu truyền qua nhiều thế hệ.
Tuy nhiên, trước tác động của quá trình đô thị hóa và sự cạnh tranh từ các sản phẩm công nghiệp, nghề làm lọng ở Huế hiện chỉ còn rất ít hộ, cơ sở tiếp tục duy trì. Trong bối cảnh đó, những nghệ nhân am hiểu kỹ thuật chế tác và quy ước truyền thống trở thành lực lượng quan trọng để giữ nghề, truyền nghề và bảo đảm các giá trị văn hóa không bị đứt gãy.
Ở phường Thuận Hóa, Nghệ nhân nhân dân Hoàng Ngọc Tuyên, 82 tuổi, đã dành gần 40 năm gắn bó với nghề làm lọng. Dù tuổi cao, ông vẫn miệt mài duy trì hoạt động sản xuất, đồng thời truyền dạy kỹ thuật cho con cháu và những người có nhu cầu học nghề.
Theo nghệ nhân Hoàng Ngọc Tuyên, ông đã truyền nghề cho nhiều người, trong đó có các thành viên trong gia đình. Một số người sau khi nắm vững kỹ thuật đã mở cơ sở sản xuất riêng, tiếp tục tạo ra những sản phẩm phục vụ nhu cầu thị trường. Lọng do gia đình ông làm hiện được khách hàng ở nhiều tỉnh, thành phố đặt mua; một số sản phẩm còn được xuất bán ra nước ngoài.
Để hoàn thành một chiếc lọng, người thợ phải trải qua nhiều công đoạn tỉ mỉ, từ làm khung, tạo hình đến hoàn thiện và trang trí hoa văn. Sản phẩm gồm hai bộ phận chính là phần lọng và cán lọng. Khung thường được tạo từ 32-34 thanh tre, đường kính phổ biến khoảng 1m, tùy mục đích sử dụng có thể làm lớn hơn. Với những sản phẩm cần bảo đảm độ bền khi vận chuyển xa, khung có thể được chế tác bằng nhôm.
Mỗi công đoạn đều đòi hỏi sự khéo léo, kinh nghiệm và khả năng xử lý vật liệu của người thợ. Đặc biệt, việc lựa chọn màu sắc, họa tiết không hoàn toàn dựa trên sở thích cá nhân mà còn tuân theo những quy ước gắn với mục đích sử dụng và không gian nghi lễ.
Nghệ nhân Hoàng Ngọc Tuyên cho biết lọng màu vàng thường được trang trí hình “lưỡng long triều nhật nguyệt” ở mặt trên, phù hợp với những nơi thờ tự, tôn nghiêm.
Trong khi đó, lọng màu đỏ phục vụ cưới hỏi thường có họa tiết rồng và chim phượng hoàng, tượng trưng cho nam và nữ. Phần cán lọng thường có hình trụ, dài từ khoảng 1,2m trở lên, được làm từ gỗ, tạo hình, sơn và trang trí hoa văn để tăng tính thẩm mỹ, sự trang trọng.
Những chi tiết tưởng chừng chỉ mang tính trang trí ấy lại phản ánh hệ thống quan niệm văn hóa được tích lũy qua thời gian. Bởi vậy, bảo tồn nghề làm lọng không đơn thuần là duy trì một kỹ thuật thủ công, mà còn là gìn giữ tri thức dân gian, quy ước thẩm mỹ và những giá trị tín ngưỡng gắn với đời sống cộng đồng.
Nghệ nhân giữ nghề, tạo sinh kế từ thủ công truyền thống
Trong bảo tồn nghề truyền thống, nghệ nhân không chỉ là người trực tiếp làm ra sản phẩm mà còn nắm giữ những bí quyết khó có thể thay thế bằng máy móc. Việc truyền dạy kinh nghiệm, hướng dẫn người học từ những thao tác cơ bản đến kỹ thuật hoàn thiện sản phẩm góp phần tạo nguồn nhân lực kế cận, đồng thời mở ra cơ hội việc làm cho người dân.
Bên cạnh nghề làm lọng, nghề chế tác đầu lân cũng là một ví dụ về khả năng tiếp nối nghề gia đình, truyền nghề và tạo việc làm từ các giá trị văn hóa bản địa.
Gần 30 năm gắn bó với nghề, ông Trương Như Rem, chủ cơ sở làm đầu lân trên đường Trần Hưng Đạo, phường Phú Xuân, đã tiếp nối nghề truyền thống của gia đình.
Cơ sở của ông không chỉ sản xuất đầu lân phục vụ các hoạt động văn hóa mà còn tạo việc làm, truyền nghề cho hàng chục người. Nhiều người sau khi thành thạo kỹ thuật đã mở cơ sở riêng, có thêm thu nhập từ công việc thủ công.
Theo ông Rem, dù phải cạnh tranh với các sản phẩm công nghiệp, đầu lân làm thủ công vẫn có chỗ đứng nhờ đường nét tạo hình riêng, sự tinh tế trong từng công đoạn và dấu ấn sáng tạo của người thợ.
Giá trị của sản phẩm vì thế không chỉ nằm ở công năng sử dụng mà còn ở tính độc đáo, kỹ năng chế tác và khả năng thể hiện bản sắc văn hóa.
Từ nghề làm lọng đến nghề chế tác đầu lân, thực tiễn cho thấy việc duy trì nghề truyền thống cần gắn với khả năng tạo ra thu nhập và cơ hội phát triển cho người lao động. Khi người học nghề có thể tìm được việc làm, người thợ giỏi có điều kiện mở rộng sản xuất và sản phẩm được thị trường đón nhận, công tác truyền nghề mới có nền tảng để duy trì lâu dài.
Đối với nghề làm lọng, việc mở rộng thị trường trong nước và quốc tế như một số cơ sở đang thực hiện là tín hiệu tích cực. Tuy vậy, để phát triển bền vững, sản phẩm cần tiếp tục bảo đảm chất lượng, giữ đúng đặc trưng văn hóa, đồng thời nghiên cứu những hình thức giới thiệu phù hợp với thị hiếu và nhu cầu sử dụng hiện nay.
Việc cải tiến quy trình sản xuất, lựa chọn vật liệu phù hợp hoặc phát triển thêm các sản phẩm có kích thước, công năng đa dạng cần được thực hiện trên cơ sở tôn trọng kỹ thuật và giá trị truyền thống.
Gắn nghề truyền thống với du lịch và phát triển nông thôn
Huế hiện còn khoảng 70 làng nghề thủ công, với nhiều nghề tiêu biểu như đúc đồng, tranh làng Sình, nghề rèn, làm nón, làm bánh tráng... Nhiều nghề có lịch sử hàng trăm năm, gắn với quá trình hình thành và phát triển của vùng đất Cố đô. Trong số đó, có những nghề được các nghệ nhân từ nhiều địa phương quy tụ, phát triển dưới triều Nguyễn, tạo nên sự phong phú của hệ thống nghề thủ công truyền thống.
Nguồn lực văn hóa này mở ra tiềm năng kết nối giữa bảo tồn nghề, phát triển du lịch và xây dựng nông thôn. Thay vì chỉ giới thiệu sản phẩm hoàn chỉnh, các hoạt động du lịch có thể giúp du khách tiếp cận trực tiếp với không gian nghề, tìm hiểu nguyên liệu, quy trình chế tác, ý nghĩa của hoa văn và những câu chuyện được lưu truyền qua nhiều thế hệ nghệ nhân.
Với nghề làm lọng, những trải nghiệm như quan sát nghệ nhân tạo khung, trang trí hoa văn, tìm hiểu ý nghĩa của lọng trong nghi lễ cung đình và đời sống tín ngưỡng có thể bổ sung chiều sâu cho hành trình khám phá văn hóa Huế.
Để hình thành những trải nghiệm có sức hút, cần có sự phối hợp giữa nghệ nhân, cơ sở sản xuất, đơn vị tổ chức du lịch và cơ quan quản lý. Các hoạt động tham quan, trình diễn nghề, giới thiệu sản phẩm có thể được thiết kế phù hợp với điều kiện của từng cơ sở, bảo đảm không ảnh hưởng đến hoạt động sản xuất và sinh hoạt của người dân.
Sản phẩm thủ công cũng cần được giới thiệu thông qua các điểm trưng bày, không gian văn hóa, sự kiện quảng bá và những kênh truyền thông phù hợp, giúp mở rộng khả năng tiếp cận khách hàng.
Gắn nghề truyền thống với du lịch không chỉ tạo thêm đầu ra cho sản phẩm mà còn góp phần đa dạng hóa sinh kế tại cộng đồng. Khi du khách có nhu cầu tìm hiểu, trải nghiệm và mua sản phẩm, giá trị kinh tế của nghề được mở rộng từ hoạt động sản xuất sang dịch vụ, giới thiệu văn hóa và tiêu thụ sản phẩm tại chỗ. Qua đó, người dân có thêm động lực duy trì nghề, trong khi du lịch có thêm những trải nghiệm mang bản sắc địa phương.
Theo định hướng của Ủy ban Nhân dân thành phố Huế, từ nay đến năm 2030, thành phố tập trung duy trì và phát triển đội ngũ nghệ nhân, thợ giỏi, tạo lực lượng nòng cốt trong đào tạo, truyền nghề, thực hành nghề và lan tỏa các giá trị di sản văn hóa nghề truyền thống.
Thành phố đồng thời định hướng bảo tồn kỹ năng nghề, khuyến khích sáng tạo sản phẩm, tác phẩm mới có giá trị; sưu tầm, lưu giữ và tổ chức trưng bày các sản phẩm tiêu biểu của nghệ nhân, thợ giỏi.
Việc hỗ trợ thợ có tay nghề cao tham gia các hội thi sản phẩm thủ công mỹ nghệ hằng năm cũng được chú trọng, qua đó nâng cao trình độ, quảng bá sản phẩm và mở rộng cơ hội tiếp cận thị trường.
Cùng với đó, các sở, ban, ngành được giao hoàn thiện cơ chế, chính sách về phong tặng danh hiệu nghệ nhân, thợ giỏi và chế độ đãi ngộ đối với những người có đóng góp trong bảo tồn, gìn giữ, phát huy giá trị di sản văn hóa nghề truyền thống.
Định hướng phát triển các hoạt động trải nghiệm tại làng nghề, tăng cường quảng bá sản phẩm qua các kênh truyền thông và gắn bảo tồn nghề với du lịch cũng tạo cơ sở để các nghề thủ công tiếp cận những mô hình phát triển mới.
Từ những chiếc lọng phục vụ nghi lễ đến các sản phẩm thủ công gắn với sinh hoạt văn hóa cộng đồng, giá trị của nghề truyền thống Huế được tạo nên bởi bàn tay, kinh nghiệm và sức sáng tạo của người thợ.
Phát huy vai trò nghệ nhân, bảo đảm cơ hội truyền nghề, mở rộng thị trường và kết nối với du lịch sẽ góp phần gìn giữ di sản, tạo việc làm và nâng cao giá trị kinh tế của nghề thủ công. Đây cũng là hướng đi để những nghề truyền thống như nghề làm lọng tiếp tục hiện diện trong đời sống đương đại, đóng góp vào phát triển du lịch và xây dựng nông thôn bền vững./.