Cứ đến tháng 10 âm lịch hàng năm, đồng bào Khmer Nam Bộ lại náo nức chờ đón lễhội truyền thống của dân tộc mình - lễ cúng trăng còn gọi là lễ Ok om bok (lễđút cốm dẹp).
Xưa kia, người Khmer làm ruộng theo hai mùa trong năm. Mùa mưa từ 16 tháng 4đến 15 tháng 10 Âm lịch, mùa nắng từ 16 tháng 10 đến 15 tháng 4 Âm lịch. Ngày 15tháng 10 Âm lịch là ngày cuối mùa mưa và cũng là thời gian thu hoạch hoa màu,trong đó có lúa nếp.
Vào đúng ngày này đồng bào Khmer tổ chức một lễ lớn gọi là lễ Ok om bok mangý nghĩa mừng cơm mới vào những ngày trăng sáng. Mưa gió chấm dứt, nước từ từ rútxuống mở đầu cho một mùa khô ráo sau những ngày lao động miệt mài trên đồngruộng, đồng thời cũng là dịp tưởng nhớ đến công ơn Mặt Trăng vì theo quan niệmcủa người Khmer, Mặt Trăng như vị thần điều tiết mùa màng giúp trúng mùa, làm ănkhá giả.
Do là lễ ăn mừng và nhớ ơn Mặt Trăng nên trong lễ Ok om bok, ngoài việc tổ chứclễ cúng trăng, người Khmer còn tổ chức lễ đua ghe ngo, thả đèn gió và nhiều hoạtđộng vui chơi, giải trí khác.
Lễ cúng trăng
Lễ cúng trăng được xem là lễ chính trong lễ hội Ok om bok. Lễ này được tổ chứcđúng vào đêm rằm tháng 10 âm lịch tại khuôn viên chùa, trong từng nhà dân haytập trung tổ chức ở một nơi rộng rãi.
Theo tác giả Trần Văn Bổn trong “Một số lễ tục dân gian người Khmer Đồng bằngsông Cửu Long” thì, để chuẩn bị cho lễ cúng trăng, người Khmer thường làm mộtchiếc cổng bằng tre có trang trí hoa lá; trên cổng giăng một dây trầu gồm 12 látrầu cuốn tròn tượng trưng cho 12 tháng trong năm và một dây cau gồm 7 trái chẻvỏ ra như hai cánh con ong, tượng trưng cho 7 ngày trong tuần.
Ngày nay lễ cúngđơn giản hơn, chỉ cần đem một cái bàn và bày lên đó các lễ vật cúng. Ngoài cốmdẹp là thức cúng bắt buộc còn có trái dừa tươi, chuối, khoai lang, bánh kẹo vàtrái cây.
Buổi tối chuẩn bị xong, mọi người trải chiếu ngồi chắp tay quay mặt về phíaMặt Trăng để chờ làm lễ. Đúng lúc Mặt Trăng lên cao tỏa ánh sáng vằng vặc thìđốt nhang đèn, rót trà, mời vị sư làm chủ lễ.
Ông khấn vái nói lên lòng biết ơncủa bà con đối với Mặt Trăng, xin Mặt Trăng tiếp nhận những lễ vật do bà condâng cúng; ban cho mọi người sức khỏe dồi dào, cho mưa thuận gió hòa, cho nămtới trúng mùa, cho cuộc sống no đủ, hạnh phúc. Đó là mong ước ngàn đời không chỉcủa riêng đồng bào dân tộc Khmer mà còn là ước vọng chính đáng của các dân tộc,của nhân loại.
Cúng xong, ông chủ lễ tập trung trẻ em lại ngồi xếp bằng, chắp tay nhìn về hướngMặt trăng. Ống lấy cốm dẹp và các đồ cúng khác, mỗi thứ một ít đút vào miệng bọntrẻ rồi hỏi chúng ước gì. Bọn trẻ sẽ nói ước nguyện của mình và ông khuyên dạychúng phải chăm ngoan, học hành giỏi giang để giúp ích cho đời… Xong thủ tụcnày, mọi người vừa ăn uống, vừa múa hát vui chơi đến khuya.
Lễ đua ghe ngo
Vào đúng ngày rằm tháng 10 Âm lịch trên những dòng sông mênh mang, giàu phù sacủa vùng đất Nam bộ thường vang lên những tiếng hát, tiếng reo hò của hàng chụcngàn người say mê cổ vũ cho cuộc đua ghe ngo truyền thống.
Chiếc ghe ngo thường được làm bằng cây sao (loại gỗ tốt) hình thù tựa như conrắn, mình thon thon, thoai thoải về hai phía; đầu ghe ngo uốn cong và thấp hơnsau lái một chút. Ghe ngo có chiều cong và có cây cột cặp chặt ở đáy nối dài từđầu tới lái, người Khmer gọi là đon xanh touch (cây cần câu). Cây này được làmbằng cây tràm vừa bền, vừa có độ nhún giúp ghe được vững và nhảy vọt.
Trên lòng ghe đóng nhiều thanh cây ngang dài độ 1,2m vừa để cho hai ngườingồi bơi thoải mái theo từng cặp song song. Ghe ngo thường có từ 52 đến 54 chỗngồi cho người ngồi bơi và chỉ huy.
Thân ghe ngo được sơn màu đen, trên be sơnvệt màu trắng hay vàng hoặc đỏ. Hai bên vẽ hoa văn Khmer hoặc vẩy rồng, rắn. Đầughe vẽ hình con thú biểu tượng cho chiếc ghe ngo của chùa mình.
Ghe ngo do địa phương hỗ trợ một phần kinh phí, phần còn lại bà con trongphum sóc đóng góp công sức, tiền bạc tạo nên và được bảo quản rất cẩn thận trongchùa.
Mỗi năm ghe ngo được đưa xuống nước một lần vào dịp lễ hội Ok om bok. Vì vậyngười ta tổ chức lễ hạ thủy rất công phu, ngoài lễ cúng, người Khmer còn tậptrung tập dượt rất cẩn thận và siêng năng. Người được chọn để bơi phải là traitráng khỏe mạnh, quen bơi và bơi có nghệ thuật. Trước cuộc đua, họ tập bơi trêncạn cho đều tay và đúng nhịp sau đó mới tập bơi dưới nước. Người ngồi mũi chỉhuy phải là người có uy tín trong phum sóc.
Đã thành lệ, từ nhiều năm nay đúng vào rằm tháng 10 Âm lịch trên dòng sông CáiLớn huyện Gò Quao, tỉnh Kiên Giang thường diễn ra cuộc đua ghe ngo rất sôi nổihào hứng của hàng ngàn tay đua đến từ các huyện, thị, thành phố trong tỉnh.
Từ năm 2007, lễ hội Ok om bok được tỉnh Kiên Giang nâng lên tổ chức thànhNgày hội Văn hóa-Thể thao dân tộc Khmer cấp tỉnh. Địa điểm tổ chức tập trung tạihuyện Gò Quao- nơi có đông bà con dân tộc Khmer của tỉnh.
Lễ hội năm nay sẽ diễnra vào ba ngày 20, 21,22-11 (nhằm ngày rằm 15 và 16,17 tháng 10 Âm lịch) với cáchoạt động chính như lễ cúng trăng, đua ghe ngo trên sông Cái Lớn, biểu diễn nghệthuật Khmer, liên hoan văn nghệ khme, thi giàn thủy lục đẹp./.
Hoàng Vân (TTXVN/Vietnam+)