Lễ hội Tết cá của người Tày xã Mậu Duệ, tỉnh Tuyên Quang sẽ được tổ chức trong hai ngày 16 và 17/10 với nhiều hoạt động văn hóa, văn nghệ, ẩm thực và trải nghiệm hấp dẫn.
Khám phá Di sản Văn hóa Phi vật thể Quốc gia
Tết cá của người Tày, còn gọi là Tết Khẩu Ràng, là phong tục truyền thống đặc sắc, được công nhận là Di sản Văn hóa Phi vật thể Quốc gia năm 2016.
Theo lời kể dân gian, xưa kia, hai thủ lĩnh người Tày là Nguyễn Viễn Rịch và Nguyễn Viễn Quang đã đưa họ hàng, bà con đến xã Mậu Duệ khai phá đất đai, lập bản, dựng nhà và sinh sống tại các thung lũng ven sông, suối.
Trong quá trình canh tác, người dân không chỉ làm ruộng hiệu quả mà còn sáng tạo ra cách thả cá chép trong ruộng lúa. Nhận thấy hiệu quả kinh tế từ mô hình này, bà con dần nhân rộng cách làm, biến cá chép ruộng thành sản vật đặc trưng của địa phương. Từ đó, cứ đến ngày 9/9 âm lịch hằng năm, người dân lại tổ chức Tết cá, dâng lễ vật lên tổ tiên để bày tỏ lòng biết ơn.
Trải qua nhiều thế hệ, Tết cá vẫn được người Tày ở Mậu Duệ gìn giữ và trao truyền. Lễ hội không chỉ thể hiện lòng thành kính, biết ơn tổ tiên đã truyền dạy nghề trồng lúa, canh tác mà còn gửi gắm ước vọng về một năm mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt, cuộc sống ấm no.
Để chuẩn bị cho ngày Tết, trước đó khoảng ba tháng, người dân bắt đầu thả cá giống vào ruộng lúa. Trung bình, mỗi sào Bắc Bộ được thả khoảng 300-500 con cá giống. Khi ngày lễ đến gần, các gia đình phân công công việc cụ thể cho từng thành viên, cùng nhau chuẩn bị chu đáo các lễ vật và những món ăn truyền thống.
Đúng ngày 9/9 âm lịch, trong tiết trời thu dịu mát, các gia đình người Tày sửa soạn mâm cỗ, thành kính thực hiện nghi lễ kính cáo tổ tiên và các vị thần linh.
Điểm nhấn của mâm cỗ là những món ăn được chế biến từ cá chép nuôi trong ruộng lúa, mang đậm hương vị địa phương như bánh chưng nhân cá, cá đồ măng chua, cá rán, cá lam ống vầu, gỏi cá, bánh lòng cá trộn hạt kê... Mỗi món ăn không chỉ thể hiện sự khéo léo trong chế biến mà còn góp phần làm nên nét riêng của Tết cá truyền thống.
Đặc biệt, trong quá trình chế biến cá chép, mỗi gia đình, dòng họ người Tày đều có những điều kiêng kỵ riêng được lưu truyền qua nhiều thế hệ. Theo phong tục, cá chỉ được mổ vào ban đêm và người chế biến không dùng dao mà sử dụng một que nứa vót nhọn. Khi nướng cá, phần đuôi không được quay vào cửa bếp; cá nướng cũng phải giữ nguyên dáng, tránh bị cong hoặc cháy phần đuôi. Những quy tắc này góp phần tạo nên nét độc đáo trong tập quán ẩm thực, đồng thời phản ánh sự phong phú trong đời sống văn hóa, tín ngưỡng của cộng đồng người Tày.
Nhằm bảo tồn và phát huy giá trị Di sản Văn hóa Phi vật thể Quốc gia, hằng năm, Lễ hội Tết cá của người Tày tại xã Mậu Duệ vẫn được duy trì và tổ chức, trở thành nét đẹp văn hóa gắn bó mật thiết với đời sống tinh thần của người dân địa phương.
Không chỉ là dịp để cộng đồng tưởng nhớ tổ tiên, gìn giữ và trao truyền những giá trị văn hóa truyền thống, lễ hội còn góp phần quảng bá hình ảnh, sản vật đặc trưng của quê hương, mở ra cơ hội thu hút du khách đến tham quan, trải nghiệm và khám phá nét văn hóa độc đáo của vùng đất Mậu Duệ.
Nhiều hoạt động mang đậm bản sắc của đồng bào Tày
Đến Lễ hội Tết cá của người Tày xã Mậu Duệ, du khách sẽ được hòa mình vào không gian văn hóa truyền thống, thưởng thức ẩm thực địa phương, khám phá sản vật đặc trưng và trải nghiệm những hoạt động mang đậm bản sắc của đồng bào Tày.
Theo kế hoạch, tối 16/10, từ 18 giờ 30 phút đến 22 giờ 30 phút, tại khu vực tổ chức lễ hội sẽ diễn ra chợ đêm ẩm thực và chương trình văn nghệ giao lưu, mang đến không gian trải nghiệm văn hóa, ẩm thực địa phương. Du khách có thể thưởng thức các món ăn truyền thống, tìm hiểu và mua sắm những sản phẩm đặc trưng của địa phương.
Sáng 17/10, từ 7 giờ 30 phút đến 12 giờ, Lễ hội chính thức khai mạc tại sân Trung đoàn, thôn Cốc Cai, xã Mậu Duệ, với nhiều hoạt động văn hóa, thể thao và trải nghiệm mang đậm bản sắc địa phương.
Điểm nhấn của phần hội là các hoạt động thi câu cá, trình diễn trang phục các dân tộc, thi bò đẹp, chế biến ẩm thực truyền thống, đua cá và bắt cá ruộng bằng tay. Đặc biệt, hoạt động bắt cá ruộng bằng tay được mở rộng để du khách trực tiếp tham gia trải nghiệm, tạo không khí vui tươi, gần gũi và sinh động trong ngày hội.
Cùng với các hoạt động văn hóa, thể thao, Lễ hội còn bố trí 13 gian hàng trưng bày, giới thiệu và bán các sản phẩm đặc trưng, trong đó có nông sản, ẩm thực, trang phục, nhạc cụ dân tộc, bánh, cốm, cá, chè, gạo, tôm sông, ốc, hương liệu, hoa quả địa phương... Đặc biệt, sản phẩm cá chép ruộng Mậu Duệ được giới thiệu, quảng bá tại lễ hội, tạo thêm cơ hội để du khách tìm hiểu và thưởng thức những sản vật gắn với đời sống sản xuất của người dân địa phương.
Lễ hội cũng là dịp để du khách khám phá tiềm năng du lịch của Mậu Duệ thông qua các hoạt động giới thiệu về hang Nà Luông, điểm du lịch sinh thái Khau Cùa và Điểm 41-Rừng chè cổ thụ Ngam La bằng hình ảnh, video. Qua đó, địa phương mong muốn kết nối các giá trị văn hóa truyền thống với cảnh quan thiên nhiên, sản vật và du lịch cộng đồng, từng bước tạo thêm những trải nghiệm hấp dẫn cho du khách khi đến Mậu Duệ.
Với những hoạt động văn hóa, ẩm thực và trải nghiệm đặc sắc, Lễ hội Tết cá của người Tày xã Mậu Duệ năm 2026 hứa hẹn sẽ đem đến cho du khách những trải nghiệm hấp dẫn khi được hòa mình vào không gian văn hóa truyền thống, khám phá vẻ đẹp thiên nhiên, thưởng thức sản vật địa phương và cảm nhận nét đẹp trong đời sống của đồng bào nơi đây./.