Từ những giá trị văn hóa được trao truyền qua nhiều thế hệ, đồng bào dân tộc Mông ở xã Pà Cò, tỉnh Phú Thọ đang tạo dựng những sản phẩm du lịch mang dấu ấn riêng. Khi văn hóa trở thành một phần của trải nghiệm, người dân không chỉ có thêm sinh kế, nâng cao thu nhập mà còn có thêm động lực để gìn giữ những giá trị truyền thống của chính cộng đồng mình.
Vượt qua những cung đường núi quanh co, chúng tôi đến xã Pà Cò, tỉnh Phú Thọ. Không khí trong lành, khí hậu mát mẻ, cảnh sắc núi rừng và những bản làng của đồng bào Mông tạo nên sức hấp dẫn riêng cho vùng đất này.
Xã Pà Cò trước đây từng là "thủ phủ" cây thuốc phiện. Những câu chuyện về một vùng đất từng là điểm nóng khiến không ít người e ngại khi tìm đến. Thế nhưng, Pà Cò hôm nay đang từng bước thay đổi diện mạo. Du lịch cộng đồng mở ra hướng phát triển mới, trong đó chính người dân địa phương trở thành những người trực tiếp làm du lịch và giới thiệu bản sắc văn hóa của mình tới du khách.
Từ điều thân thuộc thành sản phẩm du lịch
Nằm ở cửa ngõ, ven trục đường chính vào xã Pà Cò, homestay Y Múa là một trong những điểm lưu trú được nhiều du khách lựa chọn khi đến địa phương.
Điều khiến nơi đây tạo được dấu ấn không chỉ là cảnh quan hay không gian nghỉ dưỡng giữa núi rừng. Đến với homestay, du khách còn có cơ hội tìm hiểu đời sống của người Mông thông qua những hoạt động trải nghiệm gắn với văn hóa bản địa như múa khèn, vẽ tranh bằng sáp ong, thêu thùa, dệt thổ cẩm, nhuộm chàm hay giã bánh dày truyền thống.
Những công việc vốn rất quen thuộc trong đời sống của đồng bào lại trở thành những trải nghiệm mới mẻ đối với du khách.
Với người Mông, đó là những giá trị đã hiện diện trong cuộc sống qua nhiều thế hệ. Nhưng với khách du lịch, đặc biệt là du khách nước ngoài, việc được trực tiếp tham gia vào quá trình tạo nên một sản phẩm truyền thống, tìm hiểu cách người dân sinh hoạt hay thưởng thức những món ăn đặc trưng lại là cách để họ tiếp cận văn hóa một cách gần gũi nhất.
Đó cũng là cách mà người dân Pà Cò đang biến lợi thế văn hóa thành sản phẩm du lịch.
Tại homestay Y Múa, du khách có thể thưởng thức những món ăn đặc trưng như gà nướng, măng xào, cải mèo... được chế biến bởi người bản địa. Không phải những món ăn cầu kỳ, chính sự khác biệt về nguyên liệu, cách chế biến và câu chuyện phía sau mỗi món ăn tạo nên sức hấp dẫn đối với du khách.
Một tấm vải được dệt bằng phương pháp truyền thống. Một sản phẩm thủ công được trang trí những hoa văn từ sáp ong. Những đường thêu trên trang phục, hay một bữa cơm với những món ăn đặc trưng của người Mông… Mỗi trải nghiệm đều giúp du khách hiểu hơn về con người và văn hóa nơi mình đặt chân đến.
Với chị Sùng Y Múa, làm du lịch ban đầu chỉ là một hướng đi mới để gia đình có thêm việc làm và thu nhập. Nhưng càng làm, chị càng nhận ra nhu cầu khám phá đời sống và văn hóa bản địa của du khách lớn hơn mình tưởng.
“Gia đình tôi thì cũng bắt đầu làm du lịch từ 2010. Khi làm được hơn 2 năm khách du lịch bắt đầu đến đây, tạo công việc làm được cho gia đình và cho những người xung quanh, sau đó thì tiếp tục mở rộng thêm. Từ khi làm du lịch cuộc sống của chúng tôi tốt hơn rất nhiều,” chị Sùng Y Múa - chủ homestay, xã Pà Cò, tỉnh Phú Thọ chia sẻ.
Từ một mô hình hoạt động nhỏ lẻ, đến nay homestay Y Múa đã chủ động liên kết với 25 công ty du lịch để mở rộng nguồn khách. Trung bình mỗi năm gia đình đón trên 2.000 lượt khách trong và ngoài nước.
Nhưng phía sau những con số ấy còn là một sự thay đổi quan trọng hơn: người dân địa phương đang dần nhận ra rằng, chính những giá trị vốn có trong đời sống của mình có thể tạo ra giá trị kinh tế.
Du khách tìm đến để được
“sống” trong văn hóa bản địa
Với nhiều du khách, sức hút của Pà Cò không nằm ở những dịch vụ được đầu tư xa hoa. Điều họ tìm kiếm là không gian yên bình, cảnh quan tự nhiên và cơ hội được tiếp xúc với đời sống thực của cộng đồng địa phương.
Ambra Manera, một du khách đến từ Italy, vô cùng ấn tượng với sự nguyên sơ và yên tĩnh của Pà Cò: “Tôi yêu nơi này vô cùng. Chúng tôi bắt đầu chuyến tham quan từ sáng nay. Vì vậy, chúng tôi chưa đi được nhiều nhưng nơi này thật tuyệt vời. Tôi thích sự hoang sơ ở nơi đây. Nó rất thư giãn và yên tĩnh, không phải là một thành phố, nó giống như những ngôi làng nhỏ, bạn có thể đi từ làng này sang làng khác. Tôi thực sự yêu thời gian này. Và hôm qua tôi đã có món ăn ngon nhất trong suốt chuyến đi tại nhà nghỉ của mình. Nó thật tuyệt vời.”
Sự yêu thích ấy cho thấy một điều: những gì người dân địa phương từng xem là bình thường lại có thể trở thành giá trị đặc biệt trong mắt du khách.
Một tấm vải được dệt bằng phương pháp truyền thống. Một sản phẩm thủ công được trang trí những hoa văn từ sáp ong. Những đường thêu trên trang phục. Màu chàm trên vải. Chiếc bánh dày được giã thủ công. Hay một bữa cơm với những món ăn đặc trưng của người Mông… Mỗi trải nghiệm đều giúp du khách hiểu hơn về con người và văn hóa nơi mình đặt chân đến.
Và khi những trải nghiệm ấy tạo ra thu nhập, người dân có thêm động lực để tiếp tục giữ nghề, giữ phong tục, giữ cách chế biến món ăn và truyền lại những giá trị văn hóa cho thế hệ sau.
Từ một gia đình làm du lịch đến
sự thay đổi của cả cộng đồng
Điều đáng chú ý ở Pà Cò là du lịch không dừng lại ở một vài hộ gia đình. Từ một ngôi nhà sàn nghỉ cộng đồng ban đầu, homestay Y Múa được mở rộng thêm các bungalow nằm quanh nhà, nép mình dưới những tán rừng. Không gian lưu trú ngày càng được hoàn thiện để đáp ứng nhu cầu của du khách. Cùng với đó là sự tham gia ngày càng nhiều của người dân địa phương.
Y Múa tạo việc làm cho con em người Mông ở Pà Cò và hướng dẫn những người khác cùng tham gia kinh doanh dịch vụ. Từ mô hình ban đầu, nhiều hộ dân đã mạnh dạn học hỏi, mở homestay, cung cấp các dịch vụ phục vụ khách du lịch.
Như vậy, lợi ích từ du lịch không chỉ tập trung ở một điểm lưu trú mà bắt đầu lan tỏa trong cộng đồng.
Câu chuyện ở Pà Cò cho thấy, phát triển du lịch không nhất thiết phải bắt đầu từ những công trình lớn hay những sản phẩm được tạo ra hoàn toàn mới. Đôi khi, nguồn lực đã nằm ngay trong đời sống của cộng đồng.
Người dân có thêm việc làm. Các hộ gia đình có thêm nguồn thu nhập. Những người làm nghề truyền thống có thêm cơ hội giới thiệu sản phẩm. Những món ăn, phong tục, nghề thủ công và hoạt động văn hóa vốn gắn với đời sống hàng ngày có thêm không gian để được giới thiệu đến du khách.
Quan trọng hơn, tư duy sản xuất của người dân cũng đang có sự chuyển biến.
Từ chỗ chủ yếu dựa vào những phương thức sản xuất truyền thống, bà con đã biết nhìn vào lợi thế về cảnh quan, khí hậu và văn hóa của địa phương để tìm hướng phát triển kinh tế. Du lịch cộng đồng trở thành một trong những hướng đi giúp người dân nâng cao thu nhập, tạo việc làm và từng bước vươn lên thoát nghèo.
Giữ văn hóa bằng chính giá trị văn hóa
Một trong những giá trị lớn nhất của du lịch cộng đồng là đưa người dân bản địa trở thành chủ thể của quá trình phát triển.
Ở Pà Cò, người Mông không chỉ là đối tượng để du khách tìm hiểu. Họ trực tiếp tham gia vào hoạt động du lịch, trực tiếp giới thiệu những giá trị văn hóa của mình và trực tiếp hưởng lợi từ quá trình đó. Đây là điểm khác biệt quan trọng.
Bởi nếu văn hóa chỉ được giới thiệu như một sản phẩm để du khách ngắm nhìn, nguy cơ thương mại hóa hoặc trình diễn hóa văn hóa có thể xuất hiện. Nhưng khi chính cộng đồng là người kể câu chuyện về văn hóa, những giá trị ấy có cơ hội được duy trì tự nhiên hơn trong đời sống.
Một người phụ nữ Mông tiếp tục thêu thổ cẩm bởi đó là nghề của gia đình, đồng thời sản phẩm ấy có thể trở thành một phần của trải nghiệm du lịch.
Một món ăn truyền thống tiếp tục được chế biến bởi đó là hương vị quen thuộc của quê hương, đồng thời trở thành món ăn mà du khách muốn thưởng thức.
Một hoạt động văn hóa được duy trì bởi đó là một phần bản sắc của cộng đồng, đồng thời giúp du khách hiểu hơn về đời sống của người Mông.
Khi văn hóa tạo ra sinh kế, sinh kế lại góp phần nuôi dưỡng văn hóa. Đây chính là vòng tuần hoàn có ý nghĩa đối với phát triển du lịch cộng đồng ở những địa bàn vùng đồng bào dân tộc thiểu số.
Câu chuyện ở Pà Cò cho thấy, phát triển du lịch không nhất thiết phải bắt đầu từ những công trình lớn hay những sản phẩm được tạo ra hoàn toàn mới. Đôi khi, nguồn lực đã nằm ngay trong đời sống của cộng đồng.
Đó là cảnh quan thiên nhiên, khí hậu, kiến trúc bản địa, ẩm thực, nghề thủ công, trang phục, tiếng khèn, các phong tục và những câu chuyện văn hóa được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.
Điều quan trọng là người dân phải nhận diện được giá trị của những nguồn lực ấy, biết cách tổ chức thành sản phẩm du lịch phù hợp và bảo đảm cộng đồng được hưởng lợi từ chính quá trình phát triển.
Từ một hộ gia đình khó khăn, Sùng Y Múa đã có thêm sinh kế nhờ du lịch cộng đồng. Từ mô hình của gia đình chị, nhiều người dân địa phương có thêm cơ hội việc làm và mạnh dạn tham gia vào hoạt động dịch vụ.
Từ Pà Cò, câu chuyện về những người Mông làm du lịch gợi mở một hướng đi giàu ý nghĩa đối với nhiều địa phương vùng đồng bào dân tộc thiểu số: phát triển kinh tế không nhất thiết phải tách rời văn hóa.
Một vùng đất từng khiến nhiều người e ngại nay trở thành điểm đến được du khách trong và ngoài nước tìm đến. Sự thay đổi ấy không chỉ nằm ở những con số về lượng khách hay thu nhập. Quan trọng hơn, đó là sự thay đổi trong cách người dân nhìn nhận về chính quê hương mình.
Những giá trị văn hóa từng được xem là điều bình thường nay được nhìn nhận như một nguồn lực. Những nghề truyền thống có thêm cơ hội tạo thu nhập. Những món ăn của đồng bào được giới thiệu tới du khách. Những câu chuyện của bản làng được kể bằng chính tiếng nói của người dân nơi đây.
Và khi đồng bào dân tộc trở thành chủ thể làm du lịch, bản sắc không còn chỉ là thứ để bảo tồn.
Từ Pà Cò, câu chuyện về những người Mông làm du lịch gợi mở một hướng đi giàu ý nghĩa đối với nhiều địa phương vùng đồng bào dân tộc thiểu số: phát triển kinh tế không nhất thiết phải tách rời văn hóa. Ngược lại, nếu biết khai thác hợp lý, văn hóa có thể trở thành một trong những nguồn lực quan trọng để tạo sinh kế, nâng cao đời sống và giảm nghèo.
Bởi sau cùng, một điểm đến có thể hấp dẫn du khách bởi cảnh đẹp, nhưng để khiến họ nhớ và muốn trở lại, điều giữ chân họ nhiều khi lại là con người và bản sắc riêng của vùng đất ấy.
Ở Pà Cò, đồng bào Mông đang kể câu chuyện quê hương bằng chính những gì gần gũi nhất với họ: căn nhà, bữa cơm, nghề truyền thống, tiếng khèn, những tấm vải và cách sống đã được trao truyền qua nhiều thế hệ.
Từ những giá trị ấy, một hướng sinh kế mới đang được mở ra. Giữ bản sắc để làm du lịch. Làm du lịch để nâng cao đời sống. Và khi đời sống được cải thiện, bản sắc lại có thêm điều kiện để được gìn giữ, trao truyền và phát huy./.