Dự thảo Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi) đang đặt lại nhiều vấn đề sau 20 năm thực thi, trong đó đáng chú ý là độ tuổi người hiến và cơ chế ngăn ngừa mua bán, thương mại hóa hoạt động hiến tạng. Các chuyên gia cho rằng, nếu mở rộng quyền hiến cho người chưa thành niên, pháp luật phải đi kèm những “hàng rào” đủ chặt để bảo vệ người hiến và bảo đảm tính tự nguyện.
Gỡ nút thắt độ tuổi để mở rộng nguồn hiến
Tại hội nghị góp ý về dự thảo Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi) do Đoàn Đại biểu Quốc hội Thành phố Hồ Chí Minh tổ chức ngày 7/10, Phó Giáo sư, Tiến sỹ, Bác sỹ Đỗ Kim Quế, Phó Giám đốc Bệnh viện Bệnh viện Thống Nhất cho rằng, nhu cầu hiến, ghép mô, tạng tại Việt Nam đang rất lớn. Tuy nhiên, ông đặc biệt lưu ý quy định về độ tuổi người hiến, nhất là khi trẻ em cũng là nhóm bệnh nhân có nhu cầu ghép tạng cao.
Việc không mở rộng nguồn hiến từ trẻ em có thể khiến nguồn tạng dành cho bệnh nhi vốn đã khan hiếm càng hạn chế. “Nếu không có nguồn hiến thì lấy đâu ra tạng để ghép?”, ông đặt vấn đề; đồng thời đề nghị cơ quan soạn thảo nghiên cứu kỹ nội dung này trên cơ sở thực tiễn điều trị.
Là người trực tiếp tham gia điều phối nguồn tạng và các ca ghép của bệnh viện, Tiến sỹ, Bác sỹ Dư Thị Ngọc Thu, Trưởng Đơn vị Điều phối ghép các bộ phận cơ thể người, Bệnh viện Chợ Rẫy cũng cho rằng, không nên nhìn vấn đề độ tuổi theo một ngưỡng cứng, đặc biệt với trường hợp người hiến là trẻ em sau khi chết. Trên thế giới không phải quốc gia nào cũng giới hạn cứng độ tuổi người hiến là trẻ em. Với trẻ nhỏ, việc lựa chọn nguồn tạng còn phụ thuộc vào cân nặng, chiều cao, thể trạng và mức độ tương thích giữa người hiến với người nhận.
“Nếu chúng ta giới hạn độ tuổi người hiến trẻ em, chẳng hạn chỉ từ 15 đến 18 tuổi, thì những trẻ sơ sinh hoặc trẻ nhỏ sẽ không có cơ hội trở thành nguồn hiến phù hợp cho những bệnh nhi cùng nhóm tuổi. Trong khi đó, có những trường hợp trẻ mới sinh ra gặp vấn đề nghiêm trọng về cấu trúc hoặc bệnh lý khiến không thể tiếp tục sống, nhưng các cơ quan của trẻ vẫn có thể còn chức năng và có khả năng hiến cho một em bé khác có chỉ định ghép phù hợp. Vì vậy, chúng ta cần suy nghĩ kỹ về việc có nên giới hạn độ tuổi của người hiến tạng từ người chết hay không,” Tiến sỹ, Bác sỹ Dư Thị Ngọc Thu phân tích.
Tuy nhiên, bác sỹ này cũng nhấn mạnh cần phân biệt rõ hiến tạng sau khi chết với hiến bộ phận cơ thể khi còn sống. Với trẻ em còn sống, yêu cầu bảo vệ quyền lợi và sức khỏe phải được đặt lên hàng đầu.
Liên quan Điều 7 về điều kiện đăng ký hiến mô, bộ phận cơ thể người và hiến xác, luật sư Phạm Thanh Tuyền, Hội Luật gia Thành phố Hồ Chí Minh, đề nghị cơ quan soạn thảo nghiên cứu bổ sung quy định đối với người từ đủ 14 tuổi đến dưới 18 tuổi.
Theo Luật sư Phạm Thanh Tuyền, với người chưa thành niên, việc đăng ký hiến cần đi kèm những điều kiện và cơ chế bảo vệ chặt chẽ theo quy định của Bộ luật Dân sự và pháp luật có liên quan. Trong những trường hợp đặc biệt, chẳng hạn người chưa thành niên có nguyện vọng hiến cho cha, mẹ hoặc anh, chị, em ruột, có thể cân nhắc cho phép đăng ký nếu được cơ sở y tế đánh giá đủ điều kiện về sức khỏe; đồng thời được chuyên gia tâm lý đánh giá về khả năng nhận thức và sự tự nguyện đối với quyết định của mình.
Không để “hỗ trợ chi phí” trở thành vỏ bọc mua bán tạng
Bộ Y tế hiện đánh giá quy định cho phép người từ đủ 18 tuổi hiến mô, bộ phận cơ thể khi còn sống chưa đủ chặt để phòng ngừa nguy cơ mua bán tạng dưới hình thức trá hình. Vì vậy, dự thảo đề xuất người từ đủ 18 tuổi chỉ được hiến tạng khi còn sống cho thành viên gia đình; trường hợp hiến cho người không phải thành viên gia đình phải từ đủ 25 tuổi.
Từ thực tiễn của cơ sở y tế, ông Trần Xuân Toàn, cán bộ pháp chế Bệnh viện Quân y 175 cho rằng, việc kiểm soát nguy cơ thương mại hóa không chỉ nằm ở điều kiện về độ tuổi, mà còn ở cách nhận diện hành vi quảng cáo, môi giới hiến, nhận mô, bộ phận cơ thể người.
Theo ông Toàn, điểm 11 Điều 6 dự thảo quy định cấm quảng cáo, môi giới việc hiến, nhận mô không tái sinh và bộ phận cơ thể người “vì mục đích thương mại.” Tuy nhiên, việc xác định yếu tố “mục đích thương mại” trên thực tế có thể rất khó. Các khoản tiền liên quan đến việc hiến tạng có thể được che giấu dưới nhiều hình thức như hỗ trợ chi phí đi lại, ăn ở hoặc bồi thường tổn hại sức khỏe cho người hiến, người nhận. Khi đó, ranh giới giữa một khoản hỗ trợ hợp pháp và hành vi thương mại hóa việc hiến tạng trở nên rất mong manh.
Nếu tiếp tục sử dụng tiêu chí “mục đích thương mại,” đại diện Bệnh viện Quân y 175 cho rằng cần có căn cứ cụ thể để nhận diện, trong đó có thể xem xét dòng tiền giữa người hiến, người nhận và bên trung gian; tính chất, mức độ của các khoản thanh toán; mối quan hệ thực tế giữa người hiến và người nhận; cũng như hành vi quảng cáo, môi giới. Đặc biệt, trường hợp bên trung gian tự ý kết nối những người không có quan hệ từ trước, đồng thời đặt ra các khoản phí dịch vụ hoặc hoa hồng, cần được xem xét kỹ vì có thể tiềm ẩn nguy cơ thương mại hóa hoạt động hiến tạng.
Liên quan đến tính minh bạch và công bằng trong hệ thống điều phối ghép tạng, Tiến sỹ, Bác sỹ Dư Thị Ngọc Thu cho rằng, cấu trúc của hệ thống điều phối phải làm sao để bảo đảm minh bạch và công bằng, bởi đây là vấn đề liên quan đến đạo đức, đến sự sống và cái chết của ít nhất hai con người.
Từ kinh nghiệm tham khảo mô hình quốc tế, bà Thu gợi ý không nên tập trung quá nhiều khâu vào một cá nhân hoặc một đầu mối. Thay vào đó, có thể tổ chức tách biệt giữa hệ thống quản lý người bệnh chờ ghép, hệ thống quản lý thông tin người hiến và một hệ thống độc lập thực hiện phân bổ tạng dựa trên các tiêu chí khoa học được xác định trước. Việc phân tách này giúp hạn chế khả năng một cá nhân vừa nắm thông tin người hiến, người nhận, vừa có quyền can thiệp vào thứ tự phân bổ. Mọi thay đổi trên hệ thống cũng cần được phân quyền, ghi nhận và có thể truy xuất để xác định trách nhiệm.
Bên cạnh đó đó, việc xác minh mối quan hệ giữa người hiến và người nhận trong trường hợp hiến tạng khi còn sống cũng cần được kiểm soát chặt chẽ. Các cơ sở y tế phải đặc biệt thận trọng với thông tin về quan hệ giữa hai bên; đồng thời không nên để một nhân viên y tế thực hiện đồng thời quá nhiều khâu, từ tư vấn, đánh giá người hiến đến xác minh quan hệ và tham gia chuẩn bị phẫu thuật.
Cùng với việc có điều kiện đối với người hiến khi còn sống, các ý kiến cũng nhấn mạnh dự thảo luật cần xây dựng cơ chế kiểm soát xuyên suốt, từ nhận diện hành vi môi giới, xác minh quan hệ người hiến - người nhận đến phân bổ nguồn tạng. Mục tiêu là bảo đảm hoạt động hiến tạng được thực hiện trên nguyên tắc tự nguyện, minh bạch, công bằng, đồng thời không để những khoản “hỗ trợ chi phí” trở thành vỏ bọc cho hành vi mua bán, trục lợi./.