Hà Nội ngàn năm văn hiến được mệnh danh là "mảnh đất trăm nghề" với hơn 1.350 làng nghề và làng có nghề, chiếm gần 30% tổng số làng nghề và làng có nghề của cả nước. Các làng nghề không chỉ tạo sinh kế cho hàng trăm nghìn lao động mà còn lưu giữ những giá trị văn hóa đặc sắc, góp phần làm nên bản sắc Thăng Long - Hà Nội.
Trong bối cảnh chuyển đổi số đang trở thành xu hướng tất yếu, công nghệ được kỳ vọng mở thêm một không gian phát triển mới cho các làng nghề: từ sản xuất, bảo vệ thương hiệu, mở rộng thị trường đến phát triển du lịch trải nghiệm.
Với Vạn Phúc, một làng nghề có hơn 1.000 năm lịch sử, đang đứng trước cơ hội thử nghiệm một cách tiếp cận mới: không chỉ số hóa làng nghề mà từng bước xây dựng một "làng nghề sáng tạo và điểm đến số."
Chuyển đổi số làng nghề nghìn năm tuổi
Làng nghề dệt lụa Vạn Phúc gắn với thương hiệu "Lụa Hà Đông" được xác lập kỷ lục là "Làng nghề dệt lụa tơ tằm lâu đời nhất còn duy trì hoạt động đến nay" của Việt Nam.
Năm 2023, nghề dệt lụa Vạn Phúc được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia; năm 2024 được Hội đồng Thủ công thế giới công nhận là Làng nghề thủ công thế giới. Năm 2026, Hà Nội tiếp tục công nhận Làng nghề dệt lụa Vạn Phúc - Hà Đông là điểm du lịch.
Theo báo cáo của Uỷ ban Nhân dân phường Hà Đông, khu vực làng nghề hiện có khoảng 14.620 người, hơn 4.000 hộ dân. Có 150 cơ sở sản xuất, hộ kinh doanh với 346 lao động, trong đó 32 cơ sở trực tiếp dệt lụa với 116 máy dệt. Sản lượng ước đạt khoảng 1,2 triệu mét vải mỗi năm, doanh thu từ sản xuất, thương mại, dịch vụ và du lịch đạt trên 200 tỷ đồng/năm. Từ năm 2021 đến nay, Vạn Phúc đã đón trên 454.000 lượt khách, trong đó có hơn 181.000 lượt khách quốc tế.
Những con số cho thấy Vạn Phúc đã có nền tảng quan trọng để phát triển kinh tế làng nghề gắn với du lịch. Tuy nhiên, một nghịch lý đang tồn tại: lượng khách lớn nhưng thời gian lưu trú vẫn chủ yếu chỉ từ vài chục phút đến dưới 2 giờ, theo chuỗi hành vi "đến - xem - mua - rời đi." Mức chi tiêu và tỷ lệ khách quay lại chưa tương xứng với tiềm năng. Đây cũng là "bài toán" mà chuyển đổi số được kỳ vọng tham gia giải quyết.
Đáng chú ý, quá trình số hóa tại Vạn Phúc không bắt đầu từ con số 0. 100% cơ sở kinh doanh đã áp dụng thanh toán số, hóa đơn điện tử và máy POS. Nhưng nếu nhìn rộng hơn vào hiện diện số, khoảng cách vẫn rất lớn: hiện mới có một cơ sở có website và gian hàng trực tuyến; tỷ lệ sản phẩm có mã QR truy xuất nguồn gốc còn dưới 5%.
Nói cách khác, Vạn Phúc đã bước vào môi trường số ở khâu thanh toán, nhưng chưa thực sự hình thành một hệ sinh thái số cho toàn bộ làng nghề.
Điểm đáng chú ý trong định hướng chuyển đổi số Vạn Phúc là công nghệ không nhằm thay thế nghề truyền thống mà hỗ trợ những công đoạn phù hợp, trong khi giữ lại giá trị thủ công cốt lõi.
Vạn Phúc cũng đang sở hữu một nguồn tài sản đặc biệt quan trọng: tri thức nghề và sức sáng tạo của nghệ nhân. Làng nghề hiện có 13 nghệ nhân, trong đó có một Nghệ nhân Ưu tú; sản phẩm có 65 mẫu hoa văn. Chính những hoa văn và kỹ thuật ấy tạo nên giá trị khác biệt của lụa Vạn Phúc.
Vì vậy, định hướng được đưa ra là số hóa mẫu hoa văn, nghiên cứu ứng dụng cảm biến để giám sát máy và kiểm soát lỗi ở các khâu phụ trợ, nhưng "không can thiệp khâu thủ công cốt lõi." Nguyên tắc xuyên suốt là công nghệ đứng phía sau, phục vụ trực tiếp mục tiêu bán được nhiều hơn, khách ở lại lâu hơn và người làm nghề có thu nhập cao hơn; bản sắc, nghệ nhân và giá trị lụa Vạn Phúc vẫn ở vị trí trung tâm.
Một trong những điểm nghẽn lớn nhất của Vạn Phúc hiện nay là câu chuyện xác thực nguồn gốc. "Lụa Hà Đông," "Lụa Vạn Phúc" là những tên gọi có giá trị cao về văn hóa, lịch sử và thương mại. Tuy nhiên, việc chuẩn hóa nhận diện sản phẩm, xác thực nguồn gốc và xây dựng thương hiệu số chưa đồng bộ. Người tiêu dùng vẫn khó phân biệt sản phẩm được dệt tại Vạn Phúc, sản phẩm thiết kế tại Vạn Phúc nhưng gia công ở nơi khác và hàng hóa thương mại được đưa vào bày bán tại làng nghề.
Các nghệ nhân cũng đặt ra vấn đề bảo vệ quyền tác giả đối với hoa văn, mẫu thiết kế. Do đó "hộ chiếu số" và truy xuất nguồn gốc được xem là một cấu phần quan trọng của mô hình mới. Đây cũng là nền tảng để hình thành một thương hiệu số chung cho làng nghề, thay vì để từng hộ kinh doanh tự tìm cách hiện diện trên môi trường mạng.
"Vạn Phúc Digital Marketplace" và điểm đến du lịch số
Một yêu cầu khác được đặt ra là xây dựng một sàn giao dịch điện tử chính thống cho lụa Vạn Phúc. Mô hình "Vạn Phúc Digital Marketplace và AI Marketing" được Uỷ ban Nhân dân phường Hà Đông đề xuất, hỗ trợ 30-50 cơ sở hình thành gian hàng số, bán hàng đa kênh, xây dựng nội dung đa ngôn ngữ, định danh và xác thực sản phẩm, đồng thời ứng dụng phần mềm quản lý bán hàng, kho và doanh thu.
Nếu được triển khai đồng bộ, đây có thể trở thành "không gian số" của làng Vạn Phúc, nơi sản phẩm, người làm nghề, câu chuyện về hoa văn và thông tin nguồn gốc được kết nối trong cùng một hệ sinh thái.
Quan trọng hơn, chuyển đổi số không dừng ở bán hàng. Mục tiêu lớn hơn là biến Vạn Phúc thành một điểm đến du lịch có khả năng tương tác với du khách trước, trong và sau chuyến đi.
Các giải pháp được đề xuất gồm bảo tàng số 3D, không gian số 3D, Digital Passport, AI Guide và một tuyến trải nghiệm du lịch số kéo dài 60-90 phút. Không gian đổi mới sáng tạo dùng chung có thể tận dụng Bảo tàng làng nghề dệt lụa Vạn Phúc hoặc Trung tâm công nghiệp văn hóa Nhuệ Giang.
Tại Hội nghị thúc đẩy khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số tại làng nghề dệt lụa Vạn Phúc diễn ra vào 21/8 vừa qua, ông Cù Ngọc Trang - Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ Hà Nội cho rằng, Vạn Phúc có tiềm năng phát triển tour đêm, qua đó kéo dài thời gian lưu trú và tạo thêm giá trị kinh tế cho người dân.
Ông Cù Ngọc Trang đề nghị các đơn vị đồng hành cùng nghệ nhân nghiên cứu xây dựng các gói dịch vụ trải nghiệm, lưu trú; hình thành cổng du lịch làng nghề và xây dựng tour đêm đủ hấp dẫn để Vạn Phúc trở thành điểm đến trong hành trình của du khách khi đến Hà Nội.
Cũng tại Hội nghị, Uỷ ban Nhân dân phường Hà Đông đã đề xuất chương trình thí điểm 100 ngày. Trong 100 ngày, Uỷ ban Nhân dân phường đặt ra những đầu việc có thể đo đếm: hoàn thành bản đồ số và hồ sơ cho 120-135 cơ sở; cấp hộ chiếu số cho 300-500 sản phẩm cao cấp tại 20-30 cơ sở; hỗ trợ 30-50 cơ sở có gian hàng số mang thương hiệu chung "Vạn Phúc Silk"; hoàn thiện một tuyến trải nghiệm du lịch số và ra mắt tối thiểu 10 mẫu thiết kế lụa mới có sự tham gia của nghệ nhân và nhà thiết kế.
Sau 100 ngày, hiệu quả sẽ được đánh giá bằng dữ liệu: số cơ sở sử dụng thực tế, số sản phẩm được xác thực, mức tăng doanh thu trực tuyến, lượng khách, thời gian lưu trú, chi tiêu bình quân, số mẫu sản phẩm mới, mức giảm chi phí hoặc tỷ lệ lỗi.
Nếu thành công, Vạn Phúc có thể trở thành mô hình thí điểm cấp thành phố về "làng nghề sáng tạo và điểm đến số" sau đó tổng kết, chuẩn hóa thành bộ công cụ để nghiên cứu nhân rộng sang các làng nghề khác của Thủ đô như Bát Tràng, Sơn Đồng, Chuyên Mỹ, Quảng Phú Cầu.
Từ một làng nghề nghìn năm, Vạn Phúc đang đứng trước cơ hội bước vào một giai đoạn phát triển mới. Đích đến không phải biến Vạn Phúc thành một "làng nghề công nghệ," mà là dùng công nghệ để một làng nghề truyền thống có thể bán được sản phẩm tốt hơn, bảo vệ được sáng tạo tốt hơn, kể được câu chuyện của mình rộng hơn và giữ chân du khách lâu hơn. Đó cũng là cách để di sản không chỉ được bảo tồn trong ký ức, mà tiếp tục tạo ra giá trị trong đời sống hiện đại./.