Dự án Cảng hàng không quốc tế Gia Bình và các dự án có liên quan (Dự án đầu tư xây dựng tuyến đường kết nối Cảng hàng không quốc tế Gia Bình với Thủ đô Hà Nội, đoạn qua địa bàn tỉnh Bắc Ninh và Dự án xây dựng Doanh trại Trung đoàn không quân Công an nhân dân) được xác định là các dự án quan trọng phục vụ Hội nghị Cấp cao APEC 2027.
Mục tiêu đầu tư Cảng hàng không quốc tế Gia Bình theo các chuẩn mực quốc tế,... đáp ứng nhu cầu phát triển kinh tế-xã hội, phục vụ khai thác lưỡng dụng, bảo đảm hoạt động an ninh-quốc phòng và các sự kiện đối ngoại quan trọng, trong đó có Hội nghị Cấp cao APEC năm 2027; đạt tiêu chuẩn dịch vụ cảng hàng không quốc tế 5 sao,... là cảng hàng không trung chuyển hành khách, hàng hóa và cơ sở bảo dưỡng, sửa chữa, đại tu máy bay của khu vực Châu Á - Thái Bình Dương.
Mục tiêu hoàn thành đồng bộ Cảng hàng không quốc tế Gia Bình và tuyến đường kết nối, kịp thời phục vụ Hội nghị Cấp cao APEC 2027 là nhiệm vụ chính trị, ngoại giao quan trọng hàng đầu, bắt buộc phải thực hiện. Các dự án nhận được sự quan tâm, chỉ đạo sát sao của Lãnh đạo Đảng, Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ, Thủ đô Hà Nội và tỉnh Bắc Ninh.
Trong quá trình nghiên cứu phương án hướng tuyến của Dự án đường kết nối, Ủy ban nhân dân tỉnh Bắc Ninh, Bộ Xây dựng và các cơ quan liên quan đã đề xuất nhiều giải pháp khác nhau, xác định "khu vực dự án có 2 di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh (Đình Cả Đông Côi và Đình Tam Sơn) không có phương án khả thi giữ nguyên hiện trạng trong quá trình tổ chức triển khai giải phóng mặt bằng, thi công đầu tư xây dựng tuyến đường này."
Trên cơ sở đó, lãnh đạo Chính phủ đã thống nhất về chủ trương di dời 2 di tích này phải thực hiện theo quy định của pháp luật và do Quốc hội quyết định, cần phải thực hiện thủ tục báo cáo Quốc hội theo quy định.
Pháp luật về di sản văn hóa không quy định về việc di dời/chuyển di tích và phải phù hợp với các quy định khác của pháp luật có liên quan , trong đó có khoản 5 Điều 58 Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật số 64/2025/QH15 ngày 19/02/2025: "5. ... Trường hợp văn bản quy phạm pháp luật trong nước và điều ước quốc tế mà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là thành viên có quy định khác nhau về cùng một vấn đề thì áp dụng quy định của điều ước quốc tế đó, trừ Hiến pháp."
Theo đó, tại Hiến chương Venice - Hiến chương quốc tế về bảo tồn và trùng tu di tích và di chỉ năm 1964, Điều 7 quy định: "Một di tích là không thể tách rời khỏi lịch sử mà nó là chứng nhân, không thể tách rời khỏi khung cảnh mà nó toạ lạc. Vì vậy, việc di chuyển toàn bộ hoặc bộ phận di tích là không được phép làm, trừ phi do đòi hỏi của việc bảo vệ di tích đó hoặc do những lý do xác thực vì lợi ích quốc gia hoặc quốc tế hết sức quan trọng."
Đồng thời, trong thực tiễn, để giải quyết nhiệm vụ cấp bách về giải phóng mặt bằng thực hiện Dự án Cảng hàng không quốc tế Gia Bình, Quốc hội đã ban hành Nghị quyết số 256/2025/QH15 về chủ trương đầu tư dự án đầu tư xây dựng Cảng hàng không quốc tế Gia Bình. Nội dung Điều 2 Nghị quyết số 256/2025/QH15 quy định: "Ủy ban nhân dân tỉnh Bắc Ninh được phép di chuyển các di tích lịch sử-văn hóa (các cấp) trong quá trình triển khai công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và thực hiện đầu tư Dự án. Việc di chuyển được thực hiện trên cơ sở phương án do Ủy ban nhân dân tỉnh Bắc Ninh quyết định, bảo đảm bảo tồn tối đa và phát huy giá trị của các di tích, bảo đảm công khai, minh bạch, có tham vấn ý kiến của người dân. Trong quá trình thực hiện, nếu phát sinh vướng mắc, Chính phủ hướng dẫn thực hiện."
Trên cơ sở đó, Chính phủ đã giao "Bộ Xây dựng chủ trì, phối hợp với các bộ, cơ quan liên quan tổng hợp báo cáo và đề xuất, kiến nghị về cơ chế, chính sách cho phép áp dụng di dời 2 di tích nêu trên"; "Giao Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch chủ trì, phối hợp chặt chẽ với Ủy ban nhân dân tỉnh Bắc Ninh, Bộ Tư pháp, Bộ Xây dựng và các cơ quan liên quan khẩn trương xây dựng, hoàn thiện hồ sơ và thực hiện trình tự, thủ tục theo quy định của Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật và pháp luật khác có liên quan". .
Căn cứ sự cần thiết phải thực hiện, mục đích, vai trò của các dự án nêu trên; căn cứ tình hình thực tiễn và áp dụng quy định của Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật, thông lệ quốc tế có liên quan, Chính phủ đã nghiên cứu, trình Quốc hội dự thảo Nghị quyết về cơ chế, chính sách áp dụng cho việc di chuyển di tích trong phạm vi thực hiện Dự án đầu tư xây dựng tuyến đường kết nối Cảng hàng không quốc tế Gia Bình với Thủ đô Hà Nội, đoạn qua địa bàn tỉnh Bắc Ninh.
Tinh thần của Nghị quyết thể hiện 4 trụ cột chính:
Thứ nhất, xác định rõ phạm vi điều chỉnh, đối tượng áp dụng (chỉ cho phép trong phạm vi thực hiện dự án tuyến đường kết nối Cảng hàng không quốc tế Gia Bình với Thủ đô Hà Nội).
Thứ hai, việc di chuyển phải được đặt trong cơ chế đặc thù được Quốc hội quyết định tại Điều 2 Nghị quyết 256; đồng thời, phải có phương án cụ thể do cơ quan có thẩm quyền quyết định, bảo đảm bảo tồn tối đa các yếu tố cấu thành di tích, phát huy giá trị di tích sau di chuyển.
Thứ ba, công khai, minh bạch và tham vấn cộng đồng phải là yêu cầu bắt buộc. Người dân phải được biết di tích sẽ chuyển đến đâu và phải được tham gia vào quá trình xây dựng phương án bảo tồn, phục hồi tại địa điểm mới, gắn với sinh hoạt văn hóa của cộng đồng sau khi đã tái định cư, bảo đảm "Dân ở đâu di tích ở đó."
Thứ tư, trách nhiệm phải đi cùng thẩm quyền. Ủy ban nhân dân tỉnh Bắc Ninh (thành phố Bắc Ninh tính từ ngày 20/9/2026) phải chịu trách nhiệm về hồ sơ khoa học, phạm vi, ranh giới, phương án di chuyển và kết quả bảo tồn, phục hồi, phát huy giá trị di tích.
Hiện nay, vị trí di chuyển và phương án di chuyển đã được tham vấn cộng đồng, đại diện cộng đồng địa phương nơi có di tích đồng thuận, ủng hộ; khu đất lắp dựng đình vẫn gắn với cộng đồng cũ, rộng rãi hơn và tiếp tục bảo đảm cảnh quan văn hóa của di tích và không gian văn hóa liên quan đến cộng đồng chủ thể, bảo đảm nhu cầu sinh hoạt tín ngưỡng của người dân.
Theo phương án của Ủy ban Nhân dân tỉnh Bắc Ninh, đình cũ xây dựng bằng bêtông sẽ được Nhà nước đầu tư xây dựng lại bằng kết cấu gỗ truyền thống, được đầu tư nâng cấp hạ tầng cơ sở phục vụ nhu cầu của Nhân dân.
Dự kiến phương án triển khai của Ủy ban nhân dân tỉnh Bắc Ninh như sau:
(1) Đình Đông Côi: Thuộc phường Thuận Thành, được xếp hạng di tích cấp tỉnh (tại Quyết định số 1048/QĐ-UBND ngày 17/9/2015). Theo thông tin địa phương cung cấp, di tích nằm trên thửa đất có diện tích 2.657m2. Hiện trạng di tích gồm 03 hạng mục chính (Đại đình, Nhà bia, Nghi môn). Trong đó, Đại đình (Đại bái, Hậu cung) có diện tích 444,6m2, mặt bằng kiểu chữ Đinh, gồm Đại bái 05 gian, 02 chái, Hậu cung 03 gian, bộ khung vì được làm bằng chất liệu bê tông cốt thép; Nhà bia có diện tích khoảng 60m2, kiến trúc kiểu chồng diêm 02 tầng mái, toàn bộ hệ khung vì được làm bằng bê tông cốt thép; Nghi môn kiểu tứ trụ, được làm bằng đá xanh.
Phương án di chuyển được đề xuất: Địa phương đề nghị hoàn trả di tích về vị trí khu Nghè Nhất (có diện tích 3.084m2), nằm giáp khu dân cư hiện hữu; Phương án, cách thức di chuyển đến địa điểm mới: Tu bổ (phục hồi) tòa Đại đình, Hậu cung tại vị trí mới với khung chịu lực bằng vật liệu gỗ lim; tháo dỡ di chuyển cổng đình bằng đá hiện trạng, lắp dựng lại tại vị trí mới; tôn tạo (xây dựng mới) các hạng mục: Tiền tế, Tả vu, Hữu vu, nhà bia, nhà bếp, nhà vệ sinh, sân, tường rào, hạ tầng kỹ thuật,...; tài liệu, hiện vật: Bảo quản, di chuyển, lắp đặt, bài trí nguyên trạng hệ thống tài liệu hiện vật thuộc di tích sau khi hoàn thành việc di chuyển tòa Đại đình, Hậu cung về địa điểm mới.
(2) Đình Tam Sơn: Thuộc xã Lương Tài, được xếp hạng di tích cấp tỉnh (tại Quyết định số 225/QĐ-CT, ngày 10/3/2003); nằm trên thửa đất có diện tích 915m2. Hiện trạng di tích bao gồm 02 hạng mục chính (Đại bái và Hậu cung), với quy mô diện tích 105m2, mặt bằng kiểu chữ Đinh, gồm: Đại bái 03 gian, 02 chái, kiến trúc 04 mái đao cong; Hậu cung 02 gian. Toàn bộ công trình có bộ khung chịu lực bằng gỗ lim.
Về diện tích hoàn trả: Địa phương đề nghị bổ sung diện tích giếng đình, ao đình để có cơ sở tính toán, khi hoàn trả diện tích đất đình tại địa điểm mới (tổng diện tích đất hiện nay bao gồm đất đình, giếng đình và ao đình là khoảng trên 3.000m2).
Phương án di chuyển di tích được đề xuất: Di chuyển đến địa điểm mới; tu bổ (phục hồi) toà Đại đình trên cơ sở di chuyển nguyên trạng hạng mục Đại bái, Hậu cung hiện nay đến địa điểm mới lắp dựng lại, kết hợp việc tu bổ, thay thế các cấu kiện gỗ bị hư hỏng; tôn tạo (xây mới) các hạng mục: Tả vu, Hữu vu, cổng đình, giếng đình, ao đình, nhà bếp, nhà vệ sinh, sân, tường rào, hạ tầng kỹ thuật, mộ Thành hoàng làng (nếu có),...; đối với tài liệu, hiện vật: Bảo quản, di chuyển, lắp đặt, bài trí nguyên trạng hệ thống tài liệu hiện vật thuộc di tích sau khi hoàn thành việc di chuyển tòa Đại đình, Hậu cung về địa điểm mới; sau khi hạ giải công trình tòa Đại bái, Hậu cung để di chuyển về địa điểm mới, đề nghị cho phép khai quật khẩn cấp toàn bộ diện tích công trình đình làng để tìm dấu tích ngôi mộ Thành hoàng làng (Theo Thần tích, đình được xây dựng trên phần mộ của Thành hoàng làng là Tướng quân Phạm Hồng).
Theo thuyết minh của Ủy ban nhân dân tỉnh Bắc Ninh (Tại các Tờ trình: số 66/TTr-UBND ngày 28/3/2026, số 151/TTr-UBND ngày 22/5/2026, số 180/TTr-UBND ngày 08/6/2026, số 239/TTr-UBND ngày 01/7/2027 và Công văn số 8091/UBND-KTN ngày 26/7/2026) đều đề xuất di chuyển 03 di tích lịch sử - văn hóa, gồm đền Tân Trăn (xã Lâm Thao), đình Đông Côi (phường Thuận Thành) và đình Tam Sơn (xã Lương Tài), với lý do các di tích này nằm trong khu vực phải thu hồi đất, giải phóng mặt bằng để thực hiện Dự án đầu tư xây dựng tuyến đường kết nối Cảng Hàng không quốc tế Gia Bình với Thủ đô Hà Nội (đoạn qua địa bàn tỉnh Bắc Ninh) và Dự án xây dựng Doanh trại Trung đoàn không quân Công an nhân dân.
Theo đó, Ủy ban nhân dân tỉnh Bắc Ninh đã xác định: Đề xuất di chuyển 03 di tích này thể hiện rõ việc là phương án đề xuất khi không có biện pháp nào khác có thể thực hiện: “Qua quá trình nghiên cứu, rà soát các phương án kỹ thuật và quy hoạch, việc điều chỉnh hướng tuyến hoặc thay đổi phương án đầu tư nhằm tránh hoàn toàn các di tích nêu trên không bảo đảm tính khả thi, đồng thời ảnh hưởng đến yêu cầu về quốc phòng, an ninh, hiệu quả đầu tư và tiến độ thực hiện dự án.”
Do đó, việc nghiên cứu, đề xuất cơ chế, chính sách đặc thù để thực hiện di dời các di tích bảo đảm tuân thủ quy định của pháp luật, giữ gìn tối đa các yếu tố gốc cấu thành giá trị di tích và đáp ứng yêu cầu triển khai các dự án là yêu cầu thực tiễn cấp thiết hiện nay.”
Tuy nhiên, hệ thống pháp luật về di sản văn hóa của Việt Nam chỉ quy định biện pháp quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị di tích, không quy định vấn đề di chuyển di tích.
Công ước quốc tế về bảo vệ di sản văn hóa mà Việt Nam là thành viên (Công ước về bảo vệ di sản văn hóa và thiên nhiên thế giới năm 1972 của UNESCO) không quy định vấn đề di chuyển di tích. Điều 4 Công ước quy định: “Mỗi quốc gia thành viên của Công ước này tự nhận trách nhiệm đảm bảo việc xác định, bảo vệ, bảo tồn, giới thiệu và truyền lại cho các thế hệ tương lai di sản văn hóa và thiên nhiên... nằm trên lãnh thổ của mình.”
Do đó, việc xây dựng và ban hành chính sách này không làm ảnh hưởng đến việc thực hiện cam kết của quốc gia thành viên tham gia Công ước 1972 về bảo vệ di sản văn hóa và thiên nhiên thế giới của UNESCO.
Tại Điều 7 Hiến chương Venice xác định: “Một di tích là không thể tách rời khỏi lịch sử mà nó là chứng nhân, không thể tách rời khỏi khung cảnh mà nó toạ lạc. Vì vậy, việc di chuyển toàn bộ hoặc bộ phận di tích là không được phép làm, trừ phi do đòi hỏi của việc bảo vệ di tích đó hoặc vì những lý do xác thực vì lợi ích quốc gia hoặc quốc tế hết sức quan trọng.”
Thực tiễn, trong tiền lệ, liên quan đến việc di chuyển di tích, Nghị quyết số 256/2025/QH15 ngày 11/12/2025 của Quốc hội về chủ trương đầu tư Dự án xây dựng cảng hàng không quốc tế Gia Bình đã cho phép Ủy ban nhân dân tỉnh Bắc Ninh được phép di chuyển các di tích lịch sử-văn hóa (các cấp) trong quá trình triển khai công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và thực hiện đầu tư Dự án.
Việc di chuyển được thực hiện trên cơ sở phương án do Ủy ban nhân dân tỉnh Bắc Ninh quyết định, bảo đảm bảo tồn tối đa và phát huy giá trị của các di tích, bảo đảm công khai, minh bạch, có tham vấn ý kiến của người dân. Trong quá trình thực hiện, nếu phát sinh vướng mắc, Chính phủ hướng dẫn thực hiện (Điều 2 Nghị quyết).
Tuy nhiên, Nghị quyết này chỉ cho phép di chuyển các di tích lịch sử văn hóa trong phạm vi của Dự án cảng hàng không quốc tế Gia Bình./.