Khép lại năm 2025, mặc dù tăng trưởng GDP đạt mức ấn tượng 8,02%, song Việt Nam đang đứng trước "ngưỡng cửa" đòi hỏi sự thay đổi mang tính bước ngoặt về cấu trúc động lực. Để hiện thực hóa mục tiêu tăng trưởng 10% từ năm 2026, Việt Nam không thể tiếp tục dựa quá mức vào đầu tư công và khu vực đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) mà cần một sự thay đổi về nguồn vốn, đặc biệt là kích hoạt dòng vốn tư nhân và phát triển thị trường vốn dài hạn.
Nội dung trên được nêu ra tại báo cáo Triển vọng kinh tế vĩ mô Việt Nam với chủ đề "Định vị Nguồn vốn cho mục tiêu tăng trưởng cao giai đoạn 2026–2030" do Công ty FiinRatings công bố ngày 29/1.
Hai "biến số" quyết định
Nhìn lại bức tranh kinh tế năm 2025, nhóm phân tích của FiinRatings nhấn mạnh con số tăng trưởng GDP 8,02% là một kết quả tích cực, nhưng khi bóc tách từng lớp dữ liệu vẫn có những khoảng trống đáng quan ngại về tính bền vững nội sinh.
Trên thực tiễn, động lực chính dẫn dắt nền kinh tế trong năm qua chủ yếu đến từ hai khu vực quen thuộc là đầu tư công (tăng trưởng 26,6% so với cùng kỳ năm 2024) và giải ngân vốn FDI (tăng 11,7% so với cùng kỳ năm 2024). Trong khi đó, khu vực đầu tư tư nhân vốn được coi là xương sống của nền kinh tế lại chỉ ghi nhận mức tăng trưởng khiêm tốn 8,4%. Theo FiinRatings, con số này thấp hơn đáng kể so với mức yêu cầu để duy trì một quỹ đạo tăng trưởng cao và ổn định trong dài hạn.
Sự lệch pha này còn thể hiện rõ nét trong cán cân thương mại. Dù thặng dư thương mại đạt mức 20,1 tỷ USD, nhưng thực tế đây là kết quả của việc khu vực FDI xuất siêu hơn 48,1 tỷ USD, bù đắp cho khoản nhập siêu gần 28 tỷ USD của các doanh nghiệp nội địa. Điều này cho thấy năng lực cạnh tranh và đóng góp của các doanh nghiệp trong nước vào chuỗi giá trị xuất khẩu toàn cầu đang có dấu hiệu suy giảm tương đối. Theo đó, báo cáo chỉ ra nếu không có những chính sách kích hoạt mạnh mẽ để doanh nghiệp nội địa tự cường, tăng trưởng sẽ rơi vào tình trạng "thiếu chiều sâu".
Một điểm nghẽn khác cũng được FiinRatings nhấn mạnh là sự suy yếu kéo dài của cầu tiêu dùng nội địa. Doanh thu bán lẻ thực (đã loại trừ yếu tố giá) chỉ tăng 6,7%, đánh dấu năm thứ ba liên tiếp thấp hơn mức trung bình 8,8% của giai đoạn tiền đại dịch COVID-19. Theo nhóm phân tích của FiinRatings, khi tiêu dùng (vốn chiếm tỷ trọng lớn trong cấu trúc GDP) chưa thể phục hồi mạnh mẽ, nền kinh tế sẽ thiếu đi một động lực tăng trưởng tự nhiên.
Dự báo về triển vọng năm 2026, các chuyên gia tại FiinRatings nhận định rằng dù đầu tư công, FDI và xuất khẩu vẫn duy trì nhịp tăng nhưng sẽ khó tạo ra những đột phá về quy mô như giai đoạn trước. Do đó, hai biến số quyết định để chạm tới mục tiêu GDP 10% phải là sự bứt phá đầu tư của khu vực doanh nghiệp tư nhân và sự phục hồi rõ nét của cầu tiêu dùng nội địa. Điều kiện tiên quyết để đạt được điều này không gì khác ngoài khả năng tiếp cận nguồn vốn trung và dài hạn với chi phí hợp lý.
Khơi thông thị trường tài chính
Để hiện thực hóa mục tiêu tăng trưởng cao, nhu cầu vốn của toàn xã hội là vô cùng lớn. Theo tính toán, tổng vốn đầu tư toàn xã hội năm 2025 ước đạt khoảng 4,2 triệu tỷ đồng (tương đương 158,3 tỷ USD), chiếm 32,3% GDP. Tuy nhiên, Chính phủ đang đặt kỳ vọng nâng con số này tiệm cận mức 40% GDP vào năm 2030. Khoảng trống về nguồn vốn dài hạn, đặc biệt là cho các dự án hạ tầng lớn và các dự án sản xuất quy mô của khu vực tư nhân, đang tạo ra áp lực lớn cho giai đoạn 2026–2030.
Trong khi đó, FiinRatings đưa ra cảnh báo không thể tiếp tục lệ thuộc vào "bầu sữa" tín dụng ngân hàng. Tính đến cuối năm 2025, tỷ lệ tín dụng/GDP của Việt Nam đã ở mức rất cao, khoảng 146%. Hệ thống ngân hàng thương mại đang đối mặt với những giới hạn về an toàn vốn. Tỷ lệ vốn ngắn hạn cho vay trung và dài hạn của toàn hệ thống đã đạt mức 28,32% vào cuối năm 2024, áp sát ngưỡng trần 30% của Ngân hàng Nhà nước. Thêm vào đó, hệ số an toàn vốn (CAR) của nhóm các ngân hàng quốc doanh (Big 4) vẫn ở mức dưới 11% (tại thời điểm giữa 2025) và áp lực triển khai Basel III (lộ trình đến năm 2030). Với thực trạng này, hệ thống ngân hàng sẽ không đủ sức gánh vác toàn bộ nhu cầu vốn dài hạn cho các công trình hạ tầng quốc gia.
Trong bối cảnh đó, thị trường trái phiếu doanh nghiệp được kỳ vọng sẽ trở thành "cứu cánh" và là kênh dẫn vốn chiến lược. Năm 2025, giá trị phát hành mới đạt khoảng 644 nghìn tỷ đồng, nhưng mảng trái phiếu doanh nghiệp phi ngân hàng vẫn còn khá khiêm tốn khi chỉ chiếm 32%. Tuy nhiên, FiinRatings dự báo triển vọng năm 2026 rất tích cực nhờ 5 yếu tố cốt lõi. Đó là doanh nghiệp buộc phải đa dạng hóa nguồn vốn khi chính sách tiền tệ không còn quá nới lỏng, bên cạnh dư địa cấp vốn dài hạn của ngân hàng đã thu hẹp. Thêm vào đó, các quy định pháp lý về mục đích sử dụng vốn và pháp lý dự án (đặc biệt là bất động sản, hạ tầng) đang dần minh bạch hơn. Mặt khác, cơ sở nhà đầu tư được mở rộng thông qua các quỹ đầu tư, quỹ hưu trí tự nguyện và các mô hình quỹ bảo lãnh. Hơn nữa, hạ tầng giao dịch và minh bạch thông tin qua xếp hạng tín nhiệm đã đi vào vận hành ổn định.
Bên cạnh trái phiếu, thị trường chứng khoán cũng hứa hẹn là kênh huy động vốn cổ phần bùng nổ. Năm 2025 đã chứng kiến mức huy động kỷ lục 150,5 nghìn tỷ đồng. Bước sang năm 2026, FiinRatings cho rằng động lực sẽ đến từ các thương vụ IPO tiềm năng, việc các doanh nghiệp FDI lên sàn niêm yết và đặc biệt là kỳ vọng nâng hạng thị trường lên mới nổi (MSCI/FTSE), giúp thu hút dòng vốn gián tiếp mạnh mẽ từ quốc tế.
Ngoài ra, FiinRatings nhấn mạnh nguồn vốn vay quốc tế vẫn là một mảnh ghép quan trọng. Khi lãi suất toàn cầu có xu hướng giảm, các doanh nghiệp Việt Nam sẽ có cơ hội tiếp cận dòng vốn ngoại nếu cải thiện được mức xếp hạng tín nhiệm (hiện ở mức BB+) và nâng cao tính khả thi của các dự án hạ tầng theo tiêu chuẩn quốc tế.
Cuối cùng, báo cáo của FiinRatings nhấn mạnh vai trò của các Doanh nghiệp Nhà nước. Với mức độ đòn bẩy tài chính thấp hơn so với các tập đoàn tư nhân lớn, các doanh nghiệp Nhà nước vẫn còn dư địa rất tốt để nâng cao hiệu quả quản trị theo tinh thần Nghị quyết 79/NQ-TW. FiinRatings cho rằng nếu cải thiện được năng lực hấp thụ vốn, các doanh nghiệp Nhà nước sẽ đóng vai trò tiên phong trong việc huy động vốn cho các siêu dự án hạ tầng quốc gia, từ đó tạo ra tác động lan tỏa, kích hoạt dòng "vốn mồi" để lôi kéo sự tham gia của khu vực tư nhân dưới hình thức đối tác công tư (PPP).
Nhìn chung, báo cáo đánh giá khả năng huy động và phân bổ hiệu quả nguồn vốn đầu tư dài hạn sẽ là "chìa khóa" và khi bài toán này được giải, mục tiêu tăng trưởng 10% từ năm 2026 sẽ là kết quả tất yếu của một nền kinh tế có nội lực vững mạnh và hệ thống tài chính phát triển chiều sâu./.