Sau hơn 13 năm thi hành, Luật Xuất bản năm 2012 đã tạo khuôn khổ pháp lý quan trọng cho hoạt động xuất bản, góp phần bảo đảm quyền sáng tạo, phổ biến tác phẩm, cung cấp tri thức và thông tin cho xã hội.
Tuy nhiên, trước những yêu cầu mới của thực tiễn, nhất là sự phát triển nhanh của công nghệ số, trí tuệ nhân tạo và sự thay đổi trong phương thức sáng tạo, sản xuất, phát hành, tiếp cận xuất bản phẩm, một số quy định của luật đã bộc lộ những hạn chế, bất cập cần được sửa đổi, bổ sung.
Ngày 9/8, tiếp tục chương trình Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, Quốc hội họp phiên toàn thể, thảo luận tại hội trường về Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xuất bản.
Xác định lại vị trí của khâu lưu chiểu
Dự thảo luật lần này sửa đổi, bổ sung 27/54 điều của luật hiện hành, cụ thể hóa Chỉ thị 04 của Ban Bí thư về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với hoạt động xuất bản trong tình hình mới.
Dự thảo khẳng định xuất bản vừa là lĩnh vực văn hóa tư tưởng, vừa là ngành kinh tế công nghệ, bộ phận quan trọng của công nghiệp văn hóa và hạ tầng tri thức quốc gia.
Dự thảo cũng đổi mới quản lý, phát triển xuất bản trong môi trường số, đẩy mạnh ứng dụng khoa học công nghệ và trí tuệ nhân tạo; hoàn thiện quy định về xuất bản phẩm điện tử, lưu chiểu, phát hành và liên kết xuất bản; hoàn thiện mô hình tổ chức và điều kiện hoạt động của nhà xuất bản; tăng cường phân cấp, phân quyền, cải cách thủ tục hành chính; khẳng định vai trò kiến tạo, định hướng và hỗ trợ của Nhà nước đối với phát triển ngành xuất bản và văn hóa đọc.
Để tăng cường hiệu quả quản lý, nhiều đại biểu nêu ý kiến rằng không nên coi lưu chiểu là một bộ phận cấu thành của quá trình xuất bản.
Theo đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga, Đoàn Đại biểu Quốc hội thành phố Hải Phòng, việc khai thác bản thảo, biên tập, thiết kế, chế bản và quyết định xuất bản là những công đoạn tạo ra xuất bản phẩm. Còn lưu chiểu là nghĩa vụ quản lý phát sinh đối với xuất bản phẩm sau khi đã được hình thành, nhằm phục vụ công tác quản lý nhà nước.
Do đó, nếu coi lưu chiểu là một phần của chính quá trình xuất bản thì sẽ phát sinh câu hỏi: Xuất bản phẩm đã được tạo thành và có quyết định xuất bản nhưng chưa nộp lưu chiểu thì về pháp lý đã được “xuất bản” hay chưa? Từ đó có thể ảnh hưởng đến việc xác định thời điểm phát sinh quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm pháp lý.
Cùng quan điểm, đại biểu Nguyễn Văn Mạnh, Đoàn Đại biểu Quốc hội tỉnh Phú Thọ cho rằng nếu gắn việc hoàn thành nộp lưu chiểu vào khái niệm xuất bản, có thể dẫn đến cách hiểu rằng sản phẩm đã được tạo ra nhưng chưa nộp lưu chiểu thì chưa phải là xuất bản phẩm, từ đó, “làm mờ” căn cứ xử lý hành vi xuất bản trái phép.
Về cơ chế lưu chiểu và hậu kiểm, nhất là đối với xuất bản phẩm điện tử, đại biểu Nguyễn Văn Mạnh cho rằng Khoản 4 Điều 28 dự thảo quy định sau khi hoàn thành nộp lưu chiểu, chủ thể được quyết định thời điểm phát hành trong 12 tháng.
Tuy nhiên, dự thảo chưa xác định rõ được phát hành ngay hay phải chờ một khoảng thời gian bao nhiêu ngày để cơ quan quản lý hậu kiểm; chưa quy định cách xử lý nếu bản nộp lưu chiểu khác với bản phát hành. Đây là khâu rất quan trọng, bởi nếu không có chuẩn đối chiếu và dấu vết phiên bản thì việc lưu chiểu chỉ mang tính hình thức.
Đại biểu đề nghị cơ quan soạn thảo quy định rõ bản nộp lưu chiểu phải là bản hoàn chỉnh, đồng nhất với bản phát hành. Đối với bản điện tử, phải kèm theo mã kiểm tra toàn vẹn, định dạng lưu trữ và dữ liệu đặc tả.
Mọi thay đổi nội dung sau khi lưu chiểu phải được ghi nhận và nộp lại theo mức độ thay đổi. Hệ thống lưu chiểu điện tử cần xác nhận tự động thời điểm tiếp nhận, bảo đảm an toàn, bí mật đối với xuất bản phẩm chưa phát hành và khả năng bảo quản lâu dài.
Tăng cường kiểm soát
Ngày 17/5/2026, Ban Bí thư đã có Chỉ thị số 04-CT/TW về việc tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với hoạt động xuất bản trong tình hình mới. Một trong những nhiệm vụ Ban Bí thư nhấn mạnh là phải tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra, kịp thời xử lý nghiêm những hành vi vi phạm.
Trên tinh thần đó, các đại biểu Quốc hội thảo luận sôi nổi về cơ chế cấp phép, công tác thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm trong hoạt động xuất bản.
Về phân cấp, phân quyền trong lĩnh vực xuất bản, đại biểu Nguyễn Văn Mạnh cho biết việc phân quyền cho Ủy ban nhân dân cấp tỉnh và cấp xã là phù hợp, tuy nhiên xuất bản là lĩnh vực có đối tượng lưu thông phi địa giới hành chính. Một giấy phép hoặc xác nhận do cấp xã cấp có thể liên quan đến hoạt động trên phạm vi cả nước hoặc trên môi trường internet.
Vì vậy, luật cần xác định rõ nguyên tắc cơ quan nào cấp thì chịu trách nhiệm cập nhật ngay vào cơ sở dữ liệu quốc gia; kết quả giải quyết có giá trị thống nhất. Bộ thực hiện thanh tra, kiểm tra, theo dõi rủi ro và có quyền yêu cầu kiểm soát khi phát hiện dấu hiệu vi phạm.
Hoạt động in xuất bản phẩm liên quan đến thiết bị, quy trình kỹ thuật, an ninh nội dung và điều kiện kinh doanh; không phải mọi cấp xã đều có đầy đủ cán bộ chuyên môn, công cụ hậu kiểm.
Đại biểu Nguyễn Thái Học (tỉnh Đắk Lắk) cho rằng cần nêu cao tiêu chuẩn chức danh của người đứng đầu và cấp phó của người đứng đầu nhà xuất bản, cần bổ sung tiêu chuẩn phẩm chất chính trị và đạo đức.
Đại biểu cũng đề nghị cần có một điều luật riêng nói về công tác thanh tra, kiểm tra, xử lý vi phạm đủ tính răn đe.
“Những vi phạm pháp luật trong hoạt động xuất bản vừa qua bị xử lý về pháp luật thì cơ quan có thẩm quyền đã kết luận nguyên nhân là do buông lỏng công tác thanh tra, kiểm tra. Do vậy, việc đặt ra vấn đề thanh tra, kiểm tra trong dự thảo luật này có một điều luật riêng là rất cần thiết,” đại biểu Nguyễn Thái Học nêu ý kiến.
Cùng trao đổi về nội dung này, đại biểu Nguyễn Thị Thu Hà (Quảng Ninh) đề nghị bổ sung trách nhiệm đối với việc sử dụng AI trong hoạt động xuất bản.
Theo đó, AI chỉ là công cụ hỗ trợ; tổ chức, cá nhân xuất bản, phát hành vẫn là chủ thể chịu trách nhiệm trước pháp luật về tính hợp pháp, tính chính xác và nội dung của xuất bản phẩm. Cần quy định trách nhiệm của nhà xuất bản và các bên liên quan trong việc kiểm tra, thẩm định và chịu trách nhiệm đối với nội dung có sử dụng AI, không để xảy ra tình trạng "đẩy trách nhiệm cho công nghệ" khi có sai sót.
Đại biểu Nguyễn Thị Thu Hà nêu thực tế sự phát triển của các sàn thương mại điện tử, mạng xã hội và các nền tảng số khiến sách giả, sách lậu ngày càng khó kiểm soát.
Đại biểu đề nghị cần quy định cụ thể hơn về trách nhiệm chủ động phát hiện, ngăn chặn, gỡ bỏ nội dung vi phạm; phối hợp xử lý vi phạm; cũng như trách nhiệm lưu giữ dữ liệu, cung cấp thông tin và bảo đảm khả năng truy xuất nguồn gốc phục vụ công tác thanh tra, kiểm tra, hậu kiểm.
Đại biểu nhấn mạnh, cần tiếp tục hoàn thiện các quy định về điều kiện phát hành xuất bản phẩm điện tử theo hướng làm rõ phạm vi, hình thức và đối tượng của xuất bản phẩm điện tử; bổ sung quy định đối với sách giáo khoa điện tử, học liệu số và việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong hoạt động xuất bản.
Phát biểu tiếp thu, làm rõ một số nội dung đại biểu Quốc hội quan tâm, Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Lâm Thị Phương Thanh cho rằng cần thiết phải tăng cường quản lý nhà nước, bảo đảm hài hòa giữa tiền kiểm và hậu kiểm gắn với yêu cầu bảo đảm an ninh chính trị, tư tưởng và hạn chế tối đa các sai sót.
Theo Bộ trưởng Lâm Thị Phương Thanh, từ thực tế công tác xuất bản thời gian vừa qua, dự thảo Luật đã quy định nộp lưu chiểu chậm nhất 10 ngày trước khi phát hành; đồng thời bổ sung quy định kiểm soát chặt chẽ với các nhóm nội dung quan trọng, phức tạp, nhạy cảm như viết về lãnh tụ, lịch sử dân tộc, chiến tranh cách mạng, danh nhân văn hóa, anh hùng dân tộc, lãnh đạo Đảng, Nhà nước…
Bộ trưởng nhấn mạnh quy trình “ba vòng” kiểm soát chặt chẽ: Nhà xuất bản khẳng định nội dung trình cơ quan chủ quản phê duyệt kế hoạch xuất bản; cơ quan chủ quản xem xét, phê duyệt kế hoạch xuất bản và cơ quan quản lý nhà nước thẩm định xuất bản phẩm, lưu chiểu và cho ý kiến trước khi nhà xuất bản ra quyết định phát hành./.