Chiến tranh đã lùi xa, song công tác tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sỹ vẫn luôn là nỗi trăn trở lớn của Đảng, Nhà nước và toàn xã hội.
Trước thực tế đó, Chính phủ Hoa Kỳ đã khởi xướng “Sáng kiến tìm kiếm người Việt Nam mất tích trong chiến tranh” (VWAI) chính thức triển khai từ năm 2026.
Đây được kỳ vọng là nhịp cầu kết nối quá khứ và hiện tại, góp phần cung cấp thông tin, xác định tọa độ và đưa những người con còn nằm lại chiến trường trở về với gia đình sau hơn nửa thế kỷ.
Dự án do Trung tâm Việt Nam và Lưu trữ Việt Nam Sam Johnson (VNCA) cùng Viện Hòa bình và Xung đột (IPAC) thuộc Đại học Công nghệ Texas chủ trì nghiên cứu, khai thác tài liệu lưu trữ phục vụ công tác tìm kiếm.
Trọng tâm của dự án là việc giải mã khối tư liệu mang tên CDEC (Trung tâm Khai thác tài liệu thu giữ), còn được gọi là “Hồ sơ Chứng tích chiến tranh.” Đây là những lá thư tay, sổ nhật ký, giấy tờ tùy thân của các chiến sỹ Quân giải phóng và Bộ đội miền Bắc bị thu giữ trên chiến trường giai đoạn 1954-1975. Sau khi phân tích tình báo, các tài liệu được chụp vi phim trước khi bản gốc bị tiêu hủy.
Hiện Trung tâm Việt Nam và Lưu trữ Việt Nam Sam Johnson đang lưu trữ khoảng 2,7 triệu trang tài liệu về Quân giải phóng và Bộ đội miền Bắc, trong đó có hơn 261.000 “Hồ sơ Chứng tích chiến tranh.” Mỗi hồ sơ gắn với mã định danh và số đăng ký hành chính-tình báo (Log Number), phản ánh cụ thể bối cảnh, thời điểm và tọa độ thu giữ. Những dữ liệu này có giá trị quan trọng trong việc xác định các vị trí mộ phần tiềm năng của các liệt sỹ.
Dù dự án chính thức khởi động vào năm 2026, trong ba năm qua (2023-2025), Tổ chức Trái tim người lính Việt Nam đã phối hợp phía Hoa Kỳ triển khai nhiều hoạt động sàng lọc và giải mã hình ảnh vi phim. Đại tá, nhà văn Đặng Vương Hưng (Tổ chức Trái tim người lính Việt Nam), người Việt Nam duy nhất được mời tham gia dự án cùng cộng sự đã góp phần tìm kiếm nhân chứng và trao trả “Hồ sơ Chứng tích chiến tranh” cho hơn 40 đại diện thân nhân liệt sỹ và cựu chiến binh.
Theo Đại tá Đặng Vương Hưng, dù chỉ là bản sao điện tử hay trang in đen trắng, những kỷ vật này vẫn mang giá trị tinh thần vô cùng to lớn. Tại các lễ tiếp nhận, nhiều gia đình xúc động khi được nhìn lại bút tích của người thân sau hơn nửa thế kỷ thất lạc. Có gia đình trang trọng đặt hồ sơ trên bàn thờ; có nơi phối hợp chính quyền tổ chức lễ truy điệu, đón “liệt sỹ trở về” trong tâm tưởng.
Không chỉ hỗ trợ tìm kiếm người mất tích, dự án VWAI còn mang ý nghĩa thúc đẩy hợp tác, hòa giải và hàn gắn vết thương chiến tranh giữa Việt Nam và Hoa Kỳ. Ban Tổ chức kêu gọi các gia đình có người thân mất tích trong chiến tranh, không phân biệt chiến tuyến, chủ động liên hệ, cung cấp thông tin để đối chiếu với kho lưu trữ. Mỗi dữ liệu được xác minh là thêm một hy vọng để những người lính tiếp tục “trở về” với gia đình, để nỗi đau chiến tranh dần được xoa dịu bằng tình người và lòng nhân ái./.
Xác định được danh tính hai liệt sỹ nhờ những dòng chữ trên di vật
Theo số liệu thống kê chưa đầy đủ, trong các cuộc kháng chiến giai đoạn 1945-1975, Việt Nam có gần 1,2 triệu liệt sỹ đã ngã xuống; hiện còn khoảng gần 200.000 liệt sỹ chưa tìm thấy hài cốt và khoảng 300.000 hài cốt đã được quy tập nhưng chưa xác định được danh tính.