Chiều 1/11, Phó Thủ tướng Chính phủ Hồ Quốc Dũng đã dẫn đầu Đoàn công tác đến thăm và làm việc tại Viện Lúa Đồng bằng sông Cửu Long (Viện Lúa) nắm bắt tình hình hoạt động và định hướng các nhiệm vụ, giải pháp trọng tâm nhằm nâng cao hiệu quả nghiên cứu, ứng dụng khoa học công nghệ phục vụ phát triển ngành hàng lúa gạo của vùng.
Nhằm khắc phục các hạn chế và tạo động lực bứt phá trong giai đoạn tới, Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng lưu ý Viện Lúa Đồng bằng sông Cửu Long cần tập trung đẩy mạnh ứng dụng sâu rộng công nghệ sinh học và công nghệ gen để chọn tạo các giống lúa thế hệ mới có khả năng chống chịu sâu bệnh tốt, thích ứng linh hoạt với biến đổi khí hậu và đạt năng suất, chất lượng vượt trội.
Viện Lúa hoàn thiện các quy trình kỹ thuật canh tác hiện đại, phát thải thấp và phát triển các công nghệ chế biến để nâng cao giá trị của gạo và các phụ phẩm trong sản xuất lúa. Tham gia sâu hơn và có hiệu quả vào quá trình triển khai Đề án “Phát triển bền vững 1 triệu ha chuyên canh lúa chất lượng cao, phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh vùng Đồng bằng sông Cửu Long đến năm 2030”, đặc biệt là quy trình sản xuất lúa chất lượng cao.
Bên cạnh đó, Viện Lúa cần hoàn thiện các quy trình canh tác hiện đại, gắn kết chặt chẽ từ khâu chọn giống, sản xuất đến chế biến sâu để nâng cao giá trị gia tăng của hạt gạo và phụ phẩm.
Tại buổi làm việc, Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng đề nghị Bộ Tài chính phối hợp Bộ Nông nghiệp và Môi trường rà soát, ưu tiên bố trí nguồn vốn đầu tư công trung hạn giai đoạn 2026-2030 để nâng cấp cơ sở vật chất cho Viện; bảo đảm đáp ứng đủ điều kiện của một cơ sở nghiên cứu và sản xuất giống lúa cấp quốc gia. Khẩn trương thẩm định báo cáo khả thi, trình Thủ tướng Chính phủ phê duyệt và hỗ trợ sớm triển khai Dự án Xây dựng Trung tâm xuất sắc về chọn tạo giống lúa vùng Đồng bằng sông Cửu Long nhằm rút ngắn thời gian chọn giống và ứng dụng công nghệ chiến lược theo Quyết định số 808/QĐ-TTg.
Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng yêu cầu các cơ quan quản lý nhà nước hỗ trợ Viện Lúa trong việc chuẩn hóa hệ thống sở hữu trí tuệ, đăng ký bảo hộ giống cây trồng quốc tế và kết nối mạng lưới đổi mới sáng tạo công nghệ sinh học toàn cầu...
Viện Lúa Đồng bằng sông Cửu Long là đơn vị tiên phong, đóng vai trò đầu tàu cả nước trong công tác nghiên cứu, chọn tạo và phát triển giống lúa. Trải qua chặng đường gần 50 năm xây dựng và trưởng thành, Viện đã chọn tạo và đưa vào lưu hành 18 giống lúa, đồng thời bảo hộ 29 giống, cung cấp và bảo đảm nguồn giống cho khoảng 60% diện tích lúa của toàn vùng.
Nhờ những nỗ lực không ngừng nghỉ đó, các giống lúa mới đã thay thế gần như toàn bộ các bộ giống quốc tế trước đây, tiêu biểu như việc thu hẹp diện tích giống cũ để nhường chỗ cho các dòng lúa chất lượng cao.
Trong gần nửa thế kỷ phát triển, Viện đã đóng góp to lớn vào sự tăng trưởng vượt bậc của sản lượng lúa gạo vùng Đồng bằng sông Cửu Long, từ 5 triệu tấn năm 1975 lên khoảng 25 triệu tấn hiện nay. Viện là hạt nhân thúc đẩy chuyển đổi cơ cấu vụ mùa từ lúa mùa 1 vụ sang canh tác 2-3 vụ/năm với các giống lúa ngắn ngày, năng suất cao. Năng suất lúa bình quân toàn vùng hiện đạt 6,5-6,8 tạ/ha, nhiều khu vực đạt tới 80-85 tạ/ha trong vụ Đông Xuân.
Cho đến nay, Viện đã được công nhận và đưa vào sản xuất 180 giống lúa, đồng thời lưu giữ nguồn gen phong phú với khoảng 4.000 dòng/giống lúa địa phương và lúa dại. Hàng năm, Viện cung ứng từ 6.500 đến 7.000 tấn giống siêu nguyên chủng và nguyên chủng chất lượng cao. Các giống lúa chủ lực như OM18, OM5451 không chỉ phân bổ rộng rãi trong nước mà còn vươn tầm quốc tế.
Định hướng trong thời gian tới, Viện tập trung đổi mới tư duy chọn tạo giống theo hướng "đi trước đón đầu" nhu cầu sản xuất, hướng tới các dòng giống đa dạng về chất lượng, thích ứng tốt với biến đổi khí hậu (chịu hạn, chịu mặn, chịu nhiệt) và phát thải khí mêtan thấp. Viện tiếp tục cải tiến các giống lúa chủ lực hiện hữu đang có dấu hiệu thoái hóa hay giảm tính chống chịu sâu bệnh như OM5451, OM4900...
Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đạt được, Viện trưởng Viện Lúa Đồng bằng sông Cửu Long Trần Ngọc Thạch cho biết, hoạt động của Viện vẫn còn đối mặt với một số thách thức và điểm nghẽn lớn. Công tác nghiên cứu cơ bản, đặc biệt là việc tiếp cận các công nghệ lõi như công nghệ gen, vẫn còn chậm và có phần hạn chế so với yêu cầu phát triển.
Tốc độ thương mại hóa các sáng chế, bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ và khai thác thương mại bản quyền giống lúa trên thị trường quốc tế chưa thực sự bắt kịp tiềm năng. Do đặc thù nông dân thường tự để giống sản xuất, việc thu bản quyền gặp nhiều khó khăn và phải duy trì ở mức giá rất thấp, dẫn đến nguồn thu từ bản quyền rất khiêm tốn so với những đóng góp thực tế của đội ngũ cán bộ khoa học.
Nhằm tạo đà bứt phá cho ngành lúa gạo, Viện trưởng Trần Ngọc Thạch kiến nghị sớm hoàn thiện hạ tầng khu sản xuất và xem xét đầu tư thành lập Trung tâm Xuất sắc về Chọn tạo Giống lúa tại Đồng bằng sông Cửu Long. Ngoài ra, Viện đề xuất Nhà nước cần có chính sách đầu tư cho nghiên cứu cơ bản và công nghệ gốc để tránh phụ thuộc vào nước ngoài; sớm ban hành hành lang pháp lý và quy chuẩn cho sản phẩm chỉnh sửa gen không chứa DNA ngoại lai; linh hoạt điều chỉnh thời gian thực hiện các nhiệm vụ giống cây trồng dài hạn; đồng thời đổi mới cơ chế tài chính theo hướng nghiệm thu đặt hàng theo sản phẩm thay vì quản lý theo hóa đơn chứng từ mua sắm vật tư truyền thống./.