Từ lợi thế săn mây, khí hậu mát mẻ đến văn hóa đặc sắc của đồng bào Mông, Tà Xùa (Sơn La) đang từng bước mở rộng không gian du lịch, gắn trải nghiệm bản địa với nông nghiệp và tạo sinh kế cho người dân. Tuy nhiên, để phát triển tương xứng với tiềm năng, địa phương vẫn cần tháo gỡ những điểm nghẽn về hạ tầng, môi trường, nguồn nhân lực và bảo tồn bản sắc văn hóa.
Từ thiên đường săn mây đến những trải nghiệm bản địa
Nằm ở độ cao trung bình khoảng 1.600m so với mực nước biển, Tà Xùa, tỉnh Sơn La, sở hữu cảnh quan núi rừng hùng vĩ, khí hậu mát mẻ và những biển mây đặc trưng. Với gần 12.000 dân, phần lớn là đồng bào dân tộc Mông, địa phương không chỉ có lợi thế về tự nhiên mà còn sở hữu nguồn tài nguyên văn hóa phong phú để phát triển du lịch cộng đồng.
Từ tháng 10 đến tháng 3 năm sau, những lớp mây bồng bềnh phủ qua các triền núi, thu hút đông đảo du khách đến săn mây, trekking, cắm trại và nghỉ dưỡng. Nắm bắt cơ hội này, người dân đã phát triển các dịch vụ lưu trú, ăn uống, càphê ngắm cảnh, từng bước biến lợi thế tự nhiên thành nguồn thu nhập.
"Địa phương xác định du lịch là một trong những trụ cột phát triển kinh tế, bên cạnh nông nghiệp và công nghiệp năng lượng. Trong đó, du lịch được kỳ vọng trở thành động lực tăng trưởng quan trọng trong thời gian tới bởi khả năng khai thác rộng khắp các bản, kết hợp giữa cảnh quan thiên nhiên và bản sắc văn hóa người Mông với những sản phẩm OCOP độc đáo", Ông Đỗ Văn Xiêm, Chủ tịch Ủy ban Nhân dân xã Tà Xùa nhấn mạnh.
Theo định hướng của địa phương, sức hút của Tà Xùa không thể chỉ dựa vào những bức ảnh săn mây. Để du khách ở lại lâu hơn và quay trở lại nhiều lần, các sản phẩm du lịch cần được mở rộng theo chiều sâu, gắn với văn hóa, sản phẩm nông nghiệp OCOP và đời sống cộng đồng.
Theo ông Xiêm, cả 11 bản của xã đều có tiềm năng phát triển du lịch ở những mức độ khác nhau. Nếu cảnh quan núi rừng, khí hậu là lợi thế chung thì phong tục, lễ hội, ngôn ngữ, ẩm thực, trang phục và nông cụ truyền thống của đồng bào Mông chính là những chất liệu để tạo nên sản phẩm đặc trưng.
Một trong những hướng đi đang được triển khai là kết nối du lịch với nghề làm trà. Những đồi chè cổ thụ, trong đó có chè Shan tuyết, vừa tạo nên cảnh quan đặc sắc, vừa mở ra cơ hội phát triển du lịch nông nghiệp, giúp du khách tìm hiểu quy trình sản xuất và trải nghiệm chế biến sản phẩm địa phương.
Từ nhu cầu tìm hiểu quy trình làm trà của những người yêu thích sản phẩm này, một số cơ sở tại Tà Xùa đã tổ chức hoạt động trải nghiệm sao trà, cho phép du khách trực tiếp tham gia các công đoạn chế biến và tìm hiểu câu chuyện phía sau mỗi sản phẩm.
Anh Nguyễn Thành Kiên, chủ Tiệm trà “Kiên nông dân”, cho biết hoạt động trải nghiệm làm trà được triển khai chính thức khoảng hai năm qua.
“Xuất phát từ việc những người yêu trà muốn tham quan, tìm hiểu quy trình làm trà từ gốc, thậm chí tự tay chế biến, chúng tôi đã cùng nhau xây dựng tour ‘Sao trà trên mây’,” anh Kiên chia sẻ.
Thay vì chỉ mua trà làm quà, du khách có thể trực tiếp tìm hiểu nguyên liệu, tham gia chế biến và khám phá hương vị của sản phẩm. Cách làm này góp phần gia tăng giá trị nông sản, đồng thời tạo thêm lý do để khách lưu lại lâu hơn.
Anh Nguyễn Thành Nhơn, du khách đến từ Thành phố Hồ Chí Minh, cho biết đây là lần đầu tiên hai vợ chồng anh tự lái xe từ Hà Nội lên Tà Xùa. Bên cạnh cảnh quan và khí hậu, việc trực tiếp sao trà trên chảo gang mang lại cho anh những trải nghiệm mới mẻ.
Theo anh Nhơn, những mô hình như vậy có thể được nhân rộng để du khách hiểu hơn về văn hóa địa phương, thay vì chỉ tham quan, chụp ảnh rồi rời đi.
Du lịch mở lối sinh kế, tạo việc làm tại chỗ
Sự phát triển của du lịch đang mở ra nhiều lựa chọn sinh kế cho người dân Tà Xùa. Từ việc cho thuê đất theo quy định để phát triển dịch vụ, trực tiếp làm việc tại các cơ sở lưu trú đến tự kinh doanh homestay, ăn uống hay cung cấp dịch vụ trải nghiệm, người dân có thể tham gia vào nhiều khâu trong chuỗi giá trị du lịch.
Theo ông Đỗ Văn Xiêm, những thay đổi này có ý nghĩa thiết thực đối với công tác giảm nghèo tại địa phương. Người dân không chỉ có thêm cơ hội tăng thu nhập mà còn từng bước chuyển từ sản xuất nông nghiệp đơn thuần sang cung cấp các dịch vụ có giá trị gia tăng cao hơn.
Tuy nhiên, để cơ hội đó trở thành sinh kế ổn định, người lao động cần được trang bị kỹ năng nghề, còn các cơ sở kinh doanh phải nâng cao chất lượng phục vụ.
Tại Mùa Homestay Tà Xùa, anh Nguyễn Thăng Phúc, chủ cơ sở, cho biết những ngày đầu, việc hướng dẫn người dân tham gia làm du lịch phải bắt đầu từ các công việc cơ bản như gấp chăn màn, vệ sinh phòng và phục vụ khách. Theo thời gian, người lao động được tiếp cận thêm các kỹ năng về buồng phòng, lễ tân, pha chế và chế biến món ăn thông qua các lớp đào tạo.
Theo anh Phúc, đào tạo cần gắn với công việc thực tế để người lao động có thể áp dụng ngay, từng bước nâng cao chất lượng dịch vụ.
Là người dân tộc Mường, chị Đinh Thu Hằng cho biết công việc tại homestay giúp chị có thu nhập tốt hơn so với làm nông nghiệp hoặc làm việc tại công ty trước đây. Công việc cũng tạo điều kiện để chị học thêm các kỹ năng cần thiết, từ dọn dẹp phòng đến chăm sóc cây xanh, cảnh quan.
Không chỉ chị Hằng, em gái chị cũng tham gia làm du lịch, qua đó có thêm cơ hội việc làm ngay tại địa phương.
Tương tự, anh Phàng A Lồng, người dân tộc Mông, đã làm việc tại một cơ sở lưu trú khoảng ba tháng. Công việc của anh gồm dọn dẹp phòng, chăm sóc cây hoa và giữ gìn cảnh quan khuôn viên. Trong quá trình làm việc, anh được chủ cơ sở hướng dẫn thêm cách đón tiếp khách, phục vụ ăn uống và thực hiện những công việc liên quan đến hoạt động du lịch.
Anh Lồng cho biết công việc tại homestay đỡ vất vả hơn so với làm nông nghiệp, trong khi thu nhập tốt hơn những công việc trước đây.
Những trường hợp này cho thấy du lịch có thể tạo ra việc làm tại chỗ, giúp người dân có thêm nguồn thu mà không phải phụ thuộc hoàn toàn vào sản xuất nông nghiệp hoặc đi làm xa. Tuy nhiên, hiệu quả giảm nghèo sẽ bền vững hơn khi người lao động được đào tạo bài bản, có cơ hội nâng cao tay nghề và tiếp cận những vị trí việc làm có thu nhập ổn định.
Theo ông Xiêm, xã đang triển khai các chương trình đào tạo nghề từ nguồn lực của các chương trình mục tiêu quốc gia và phối hợp với những tổ chức, đơn vị đào tạo. Một số lớp đã được tổ chức về nghiệp vụ buồng phòng, kỹ năng giao tiếp và truyền thông cho cơ sở du lịch, pha chế đồ uống không cồn và chế biến món ăn.
Thời gian tới, địa phương dự kiến tiếp tục mở rộng đào tạo hướng dẫn viên du lịch, nhân lực phục vụ hoạt động trekking và các dịch vụ trải nghiệm ngoài trời.
Việc đào tạo không chỉ nhằm đáp ứng nhu cầu trước mắt của các cơ sở kinh doanh mà còn hướng tới xây dựng đội ngũ lao động bản địa có khả năng tham gia sâu hơn vào hoạt động du lịch, từ phục vụ khách đến giới thiệu văn hóa và sản phẩm địa phương.
Kết nối sản phẩm nông nghiệp, văn hóa để tạo bản sắc riêng
Theo lãnh đạo xã Tà Xùa, phát triển du lịch đơn lẻ tại từng điểm sẽ khó tạo ra sức hút lâu dài. Vì vậy, địa phương định hướng xây dựng các tour, tuyến kết nối giữa những điểm tham quan, đồng thời gắn du lịch với nông nghiệp và các hoạt động trải nghiệm văn hóa.
Chẳng hạn, với cây chè, bên cạnh sản xuất và tiêu thụ sản phẩm, các mô hình cần tính đến việc tổ chức tham quan vùng nguyên liệu, trải nghiệm chế biến và thưởng trà. Tương tự, những vùng trồng lê tai nung có thể kết hợp hoạt động tham quan vườn, trải nghiệm nông nghiệp và thưởng thức sản phẩm theo mùa.
Ông Xiêm cho biết địa phương đã phối hợp với Trung tâm Đổi mới sáng tạo thuộc Sở Khoa học và Công nghệ triển khai mô hình lê tai nung với diện tích khoảng 4,5ha tại khu vực bản Bẹ. Việc tập trung các hộ sản xuất trong cùng một vùng tạo điều kiện thuận lợi để kết nối hoạt động nông nghiệp với du lịch.
Đối với chăn nuôi, địa phương cũng định hướng phát triển những mô hình có khả năng hỗ trợ các sản phẩm trải nghiệm du lịch, trong đó có chăn nuôi ngựa gắn với các hoạt động tham quan và khám phá cảnh quan.
Cách tiếp cận này giúp hạn chế tình trạng các mô hình sản xuất chỉ tập trung vào sản lượng mà chưa tính đến khả năng kết nối với dịch vụ. Khi nông nghiệp trở thành một phần của hành trình du lịch, giá trị sản phẩm có thể được mở rộng thông qua trải nghiệm, quảng bá và tiêu thụ trực tiếp.
Bên cạnh đó, bảo tồn văn hóa người Mông được xác định là nhiệm vụ quan trọng để Tà Xùa tạo dấu ấn riêng so với các điểm đến vùng cao khác. Từ trang phục, ẩm thực, ngôn ngữ đến lễ hội và tập quán sinh hoạt, mỗi yếu tố đều có thể trở thành nội dung trải nghiệm nếu được tổ chức phù hợp, có sự tham gia và đồng thuận của cộng đồng.
Theo ông Xiêm, địa phương mong muốn xây dựng những sản phẩm để du khách nhận ra nét riêng của Tà Xùa, thay vì chỉ nhìn thấy những hình thức dịch vụ tương tự ở các điểm du lịch khác.
Đây cũng là yêu cầu đặt ra trong bối cảnh du lịch cộng đồng phát triển nhanh. Nếu chỉ tập trung xây dựng cơ sở lưu trú, càphê ngắm cảnh và các điểm chụp ảnh, Tà Xùa có nguy cơ phụ thuộc vào một số sản phẩm dễ bị sao chép. Ngược lại, những trải nghiệm dựa trên tri thức bản địa, nghề truyền thống và đời sống cộng đồng sẽ tạo ra giá trị khó thay thế hơn.
Tháo gỡ điểm nghẽn về hạ tầng và môi trường
Dù có nhiều lợi thế, Tà Xùa vẫn đối mặt với những hạn chế về hạ tầng giao thông, nguồn nước, xử lý chất thải và quy hoạch. Địa hình đồi núi cao, khe sâu, vực thẳm khiến việc đầu tư xây dựng và kết nối giữa các khu vực gặp nhiều khó khăn.
Ông Đỗ Văn Xiêm cho biết tỉnh Sơn La đã quan tâm, quyết định chủ trương đầu tư một số dự án hạ tầng quan trọng. Trong đó, dự án cải tạo, nâng cấp và mở rộng tuyến đường từ xã Bắc Yên lên Tà Xùa, kết nối về khu vực Háng Đồng cũ, có tổng mức đầu tư dự kiến 643 tỷ đồng. Theo kế hoạch được lãnh đạo xã thông tin, dự án chuẩn bị đầu tư trong năm 2026 và dự kiến triển khai giai đoạn 2027-2029.
Địa phương cũng đang triển khai các thủ tục liên quan đến dự án chỉnh trang hạ tầng du lịch, cải tạo đường nội khu, chợ và nhà văn hóa; đồng thời được quan tâm đầu tư các công trình cấp nước sinh hoạt, kết nối giữa các khu vực.
Tuy nhiên, hạ tầng không chỉ là điều kiện để thu hút thêm khách mà còn quyết định khả năng phát triển du lịch lâu dài. Khi lượng khách tăng nhanh hơn năng lực phục vụ, những hạn chế về giao thông, điện, nước và dịch vụ công có thể làm giảm chất lượng trải nghiệm, gia tăng chi phí cho doanh nghiệp và tạo sức ép lên đời sống người dân.
Đặc biệt, môi trường đang trở thành bài toán cấp thiết. Theo ông Xiêm, với quy mô dân số gần 12.000 người nhưng lượng khách du lịch theo kế hoạch lên tới khoảng 200.000 lượt mỗi năm, nhu cầu thu gom và xử lý rác thải của Tà Xùa đã vượt xa đặc điểm thông thường của một địa bàn nông thôn.
Trong khi đó, cơ chế tổ chức dịch vụ môi trường chưa theo kịp nhu cầu phát sinh từ hoạt động du lịch. Việc vận chuyển rác đến các điểm xử lý ở xa cũng gây khó khăn cho địa phương và làm giảm khả năng thu hút nhà đầu tư vào lĩnh vực này.
Để giải quyết vấn đề, xã đang rà soát, đề xuất điều chỉnh quy hoạch điểm xử lý rác thải tập trung theo hướng phù hợp hơn; tăng cường tuyên truyền, vận động các cơ sở kinh doanh và người dân tham gia bảo vệ môi trường; đồng thời thúc đẩy phân loại rác tại nguồn, tận dụng chất thải hữu cơ và tăng cường kiểm tra, xử lý các trường hợp vi phạm.
Theo lãnh đạo xã, đây là những giải pháp cần được thực hiện đồng bộ, có sự phối hợp giữa chính quyền, cơ sở kinh doanh và cộng đồng. Bởi nếu cảnh quan và môi trường bị suy giảm, chính lợi thế quan trọng nhất làm nên sức hút của Tà Xùa cũng sẽ bị ảnh hưởng.
Bên cạnh những khó khăn về hạ tầng, môi trường, địa phương còn cần tiếp tục hoàn thiện quy hoạch chi tiết để cụ thể hóa quy hoạch chung khu du lịch Tà Xùa với diện tích khoảng 13.000ha. Đây là cơ sở để quản lý không gian phát triển, định hướng đầu tư và hạn chế tình trạng phát triển dịch vụ thiếu đồng bộ.
Hướng tới điểm đến xanh, giàu bản sắc
Ông Đỗ Văn Xiêm cho biết xã đang đặt mục tiêu đến năm 2030 Tà Xùa trở thành khu du lịch cấp tỉnh, đồng thời hướng tới mục tiêu xa hơn là phát triển thành khu du lịch quốc gia và trở thành phường vào năm 2045. Theo ông Xiêm, địa phương đang phối hợp với các cấp, ngành để phấn đấu đẩy nhanh lộ trình công nhận khu du lịch cấp tỉnh, dự kiến vào quý III/2028.
Cùng với các mục tiêu về quy mô, địa phương định hướng xây dựng Tà Xùa theo hướng sáng, xanh, sạch, giàu đẹp, bản sắc và văn minh; thúc đẩy chuyển đổi số, bảo vệ rừng, phát triển du lịch xanh và nâng cao chất lượng dịch vụ.
Ngày 27/9/2026, Tà Xùa được vinh danh là “Điểm đến du lịch mới nổi hàng đầu châu Á” tại Giải thưởng Du lịch Thế giới (World Travel Awards). Danh hiệu này tạo thêm cơ hội quảng bá hình ảnh địa phương, đồng thời đặt ra yêu cầu nâng cao chất lượng sản phẩm, năng lực quản lý và trách nhiệm bảo vệ môi trường.
Từ lợi thế biển mây và cảnh quan núi rừng, Tà Xùa đang có cơ hội chuyển từ điểm đến tham quan ngắn ngày thành không gian du lịch trải nghiệm đa dạng. Nhưng để biến tiềm năng thành lợi ích lâu dài, địa phương cần giải quyết đồng thời nhiều bài toán: hạ tầng phải theo kịp tốc độ phát triển, môi trường được bảo vệ, người dân được đào tạo để tham gia sâu hơn vào chuỗi dịch vụ và bản sắc văn hóa được gìn giữ bằng những hoạt động thiết thực.
Khi nông nghiệp, văn hóa và du lịch được kết nối, người dân không chỉ có thêm việc làm mà còn có động lực bảo tồn những giá trị vốn làm nên bản sắc quê hương. Đó cũng là nền tảng để Tà Xùa phát triển theo hướng bền vững, thay vì chỉ dựa vào sức hút nhất thời của những mùa săn mây./.